Kənd Təsərrüfatı Dərmanları
Kənd təsərrüfatı dərmanları (pestisid), kənd təsərrüfatı, meyvəçilik, meşəçilik və bağçılıq kimi bir çox sektorda istifadə olunan istənilməyən bitkilər və zərərli orqanizmlərin idarə edilməsi üçün hazırlanmış qarışıqları, adətən toksik təsirli aktiv maddələr və köməkçi maddələrlə bir araya gətirərək yaradılan qarışıqlardır. Bu qarışıqlar, bitkilərin və digər canlıların səbəb olduğu zərərləri məhdudlaşdırmaq məqsədilə istifadə olunan kimyəvi maddələrdir və bitkiləri xəstəliklərdən, zərərli həşəratlardan, alaq otlarından və digər zərərli orqanizmlərdən qorumaq üçün nəzərdə tutulmuşdur. Bu dərmanlar, kənd təsərrüfatı məhsullarının sağlam böyüməsini və məhsuldar şəkildə yetişməsini təmin etmək məqsədilə fermerlər tərəfindən istifadə olunur.
Kənd təsərrüfatı dərmanları ilə bağlı olan aşağıdakı bu yazımızda; kənd təsərrüfatı dərmanlarının üstünlükləri və çatışmazlıqları, kənd təsərrüfatı dərmanlarının təsnifatı, kənd təsərrüfatı dərmanlarının ətraf mühitə və insanlara olan təsirləri, istifadə olunacaq kənd təsərrüfatı dərmanlarının seçilməsi kimi başlıqlardan bəhs ediləcəkdir.
Kənd Təsərrüfatı Dərmanlarının Üstünlükləri Və Çatışmazlıqları
Kənd təsərrüfatı dərmanlarının üstünlükləri, xəstəlikləri və zərərvericiləri effektiv şəkildə nəzarət altına ala bilmə qabiliyyətlərini ehtiva edir. Lakin çatışmazlıqları arasında dərmanların həddindən artıq dozada istifadə edilməsinin həm bitkilərdə, həm də insanlarda mənfi təsirlərə səbəb ola biləcəyi vurğulanır.
Kənd Təsərrüfatı Dərmanlarının Üstünlükləri
- Məhsuldarlıq Artımı: Kənd təsərrüfatı dərmanları, kənd təsərrüfatı məhsullarını zərərvericilərdən, xəstəliklərdən və digər zərərli orqanizmlərdən qoruyaraq məhsul verimini artıra bilər.
- Keyfiyyətə Nəzarət: Dərmanlama, məhsulların keyfiyyətini artıra bilər və bazara çıxarılma imkanlarını gücləndirə bilər. Zərərli orqanizmlərin nəzarət altına alınması, məhsulların daha sağlam və cəlbedici olmasını təmin edir.
- Xərc və Zaman Qənaəti: Effektiv bir dərmanlama proqramı, kənd təsərrüfatı müəssisələrinə xərclərə qənaət və zamanın idarə edilməsi üstünlükləri təmin edə bilər. Zərərvericilərlə mübarizə aparılaraq, məhsul yığımı dövrünə qədər məhsulların sağlam qalması təmin edilir.
- Qida Təhlükəsizliyi: Zərərli orqanizmlərdən qaynaqlanan çirklənmənin qarşısının alınması qida təhlükəsizliyi baxımından vacibdir. Dərmanlama bu növ riskləri azalda bilər.
Kənd Təsərrüfatı Dərmanlarının Çatışmazlıqları:
- Ətraf Mühitə Təsirlər: Kənd təsərrüfatı dərmanları təbii balansı poza bilər və ekoloji problemlərə yol aça bilər. Torpaq, su və hava çirkliliyi kimi problemlər yan təsirlər olaraq ortaya çıxa bilər.
- Davamlılıq İnkişafı: Tez-tez və nizamsız dərmanlama, zərərli orqanizmlərdə dərmana qarşı müqavimət (rezistentlik) inkişafına səbəb ola bilər. Bu vəziyyət daha güclü dərmanların istifadəsini tələb edə bilər.
- Yan Təsirlər: Kənd təsərrüfatı dərmanları hədəf alınmayan canlılara da təsir edə bilər. Məsələn, faydalı həşəratları öldürmə riski ola bilər ki, bu da ekosistem balansını poza bilər.
- Sağlamlıq Riskləri: Dərmanlama zamanı istifadə olunan kimyəvi maddələr fermerlər və digər işçilər üçün sağlamlıq riskləri yarada bilər. Bu səbəbdən qoruyucu vasitələrdən istifadə və təhlükəsizlik tədbirləri vacibdir.
- Uzunmüddətli Təsirlər: Kənd təsərrüfatı dərmanlarının uzunmüddətli təsirləri adətən qeyri-müəyyəndir. Torpaq və su qaynaqlarının uzunmüddətli sağlamlığı üzərində mənfi təsirlər ola bilər.
Kənd Təsərrüfatı Dərmanlarının Təsnifatı
Kənd təsərrüfatı dərmanlarının təsnifatı müxtəlif meyarlara əsaslanaraq həyata keçirilir. Bu meyarlar arasında xarici görünüş, fiziki quruluş, formulyasiya formaları, təsir etdiyi zərərvericilər və xəstəliklər, bioloji proseslər və tərkibindəki aktiv maddə qrupları yer alır. Toksik təsirlər adətən kimyəvi quruluşdan asılı olaraq dəyişir. Bu təsirlər heyvanlar üzərində aparılan sınaqlar nəticəsində pestisidlərin toksiklikləri, ölümcül doza (LD 50) dəyəri ilə müəyyən edilir. Bu dəyər nə qədər kiçikdirsə, dərman bir o qədər zəhərli hesab olunur. Zəhərli, az zəhərli və zəhərsiz dərmanlar bu şəkildə təsnif edilir.
Formulyasiyalarına Görə Dərmanlar
2022-ci ildə aparılan araşdırmalara görə, Türkiyədə qeydiyyatdan keçmiş kənd təsərrüfatı dərman növlərinin təsnifatında formulyasiyalarına diqqət yetirildikdə, emulsiya konsantratı dərmanlar (EC) mühüm yer tutmuş və ən çox istehsal olunan dərman növü kimi önə çıxmışdır.
İkinci sırada islana bilən toz dərmanlar (WP) gəlir. Bu formulyasiya müxtəlif kənd təsərrüfatı tətbiqlərində effektiv şəkildə istifadə olunan və geniş tətbiq sahəsinə malik bir dərman növüdür.
Üçüncü sırada isə xaricdə məhdud istifadəsinə icazə verilən toz dərmanlar (DUST) yer alır. Bu dərmanlar müəyyən şərtlər daxilində və məhdud istifadə sahələrində təsirli ola biləcək xüsusi formulyasiyalara malikdir.
Bu təsnifat kənd təsərrüfatı sektorunda istifadə olunan dərmanların müxtəlifliyini və istehsal bölgüsünü anlamaq baxımından vacibdir. Kənd təsərrüfatı dərmanlarının fərqli formulyasiyaları fermerlərə müxtəlif zərərli orqanizmlərə qarşı effektiv mübarizə aparmaq və bitki sağlamlığını qorumaq mövzusunda müxtəlif seçimlər təklif edir.
Toz Dərmanlar (DUST): İncə üyüdülmüş toz formulyasiyalı dərmanlardır və adətən birbaşa istifadə olunur. Aktiv maddə nisbəti adətən %1-10 arasındadır. Toz dərmanlarda axtarılan xüsusiyyətlər arasında zərrəcik böyüklüyü, axıcılıq, litr çəkisi, nəmlik dərəcəsi, yapışma qabiliyyəti kimi amillər yer alır.
Suda Həll Olan Toz Dərmanlar (SP):Suda həll olan toz dərmanlar adətən aktiv maddələri ehtiva edən bir toz formulyasiyasına malikdir. Bu dərmanlar hər nə qədər hər nisbətdə tam həll olmasa da, tərkibindəki aktiv maddə ən yüksək tətbiq dozasında suda asanlıqla həll oluna biləcək xüsusiyyətlərə malikdir. Bu növ dərmanın axtarılan xüsusiyyəti, su ilə birlikdə duzun həll olması kimi, heç bir qalıq buraxmadan tamamilə həll ola bilməsidir.
Islana bilən Toz Dərmanlar (WP): Suda həll oluna bilən toz dərmanlar adətən %25-dən %80-ə qədər təsirli maddə nisbətinə malikdir və sulandırılarak tətbiq olunur. Islana bilən toz dərmanlarda axtarılan xüsusiyyətlər arasında suspenziya qabiliyyəti, islatma və yayılma qabiliyyəti, köpüklənmə vəziyyəti, təzyiqə və istiyə qarşı davamlılıq kimi xüsusiyyətlər yer alır.
Emulsiya Konsantratı Dərmanlar (EC): Emulsiya konsantratı dərmanlar adətən %20 ilə %50 arasında dəyişən aktiv maddə nisbətinə malikdir və suda həll olmayıb, üzvi həlledicilərdə həll ola bilirlər. Bu növ dərmanlarda axtarılan xüsusiyyətlər arasında emulsiya olma qabiliyyəti, emulsiyanın stabilliyi, alovlanma müqaviməti və soyuğa qarşı davamlılıq yer alır.
Aerozollar: Qaz formasındakı aktiv maddəni ehtiva edən və püskürtmə xüsusiyyətinə malik olan aerozollar adətən bəzək bitkilərinin dərmanlanması və zərərvericilərin idarə olunması məqsədilə istifadə olunur.
Toxum Dərmanları (DS): Toz dərmanlara bənzəyən toxum dərmanları rəng piqmentləri ehtiva etdikləri üçün adətən toxumluq kimi istifadə olunan bitkilərdə aydın şəkildə görünürlər. Bu dərmanların axtarılan xüsusiyyətləri arasında yapışma qabiliyyəti, incə üyüdülmüş strukturları və boyama qabiliyyətləri yer alır.
Zəhərli Yemlər: Həşəratları və ya gəmiriciləri tələyə salmaq məqsədilə istifadə olunan zəhərli yemlər müxtəlif forma və tərkibə malikdir. Bu yemlərin xüsusiyyətləri arasında aktiv maddələr, qida elementləri, xəbərdarlıqedici və cəlbedici rəngləri yer alır.
Qaz Dərmanlar (FUMİQANTLAR): Kənd təsərrüfatı məhsullarına zərər vermə potensialı yüksək olan həşəratlar, nematodlar və digər zərərli orqanizmlərlə mübarizədə istifadə olunan qaz halındakı öldürücü dərmanlara fumiqant deyilir.
Qranul Dərmanlar: Qranulun diametri adətən 0,5-4,5 mm arasında dəyişir. Qranul dərmanlarda olan bir neçə üstünlük bunlardır: Faydalı faunaya olan təsiri əhəmiyyətlidir, tozlanma xüsusiyyəti minimaldır və torpağa gübrə ilə qarışdırılaraq tətbiq oluna bilər. Bu xüsusiyyətləri ilə qranul dərmanlar kənd təsərrüfatı tətbiqlərində effektiv və ekoloji cəhətdən əlverişli bir seçim təklif edir.
Qışlıq və Yaylıq Yağlar: Yaylıq yağların əsas təsirli maddəsi neftin distillə edilməsi nəticəsində əldə edilən neytral yağlardır. Qışlıq yağlarda isə adətən DNOC və ya fenol ehtiva edən maddələr ola bilər. Qranul dərmanlar adətən 0,5-4,5 mm diametrində olub, faydalı faunaya minimum təsir göstərərkən tozlanma xüsusiyyəti aşağıdır. Bu üstünlükləri ilə birlikdə, torpağa gübrə ilə qarışdırılaraq tətbiq oluna bilən qranul dərmanlar kənd təsərrüfatı sahələrində effektiv şəkildə istifadə oluna bilərlər.
Təsir Etdikləri Zərərverici Qrupuna Görə Təsnifat
Kənd təsərrüfatı dərmanları, tətbiq olunduqları sahələrdə hədəf aldıqları canlılar və ya kimyəvi xüsusiyyətlər əsas götürülərək kateqoriyalara ayrılır. Ən çox tanınan mühüm kənd təsərrüfatı dərmanı (pestisid) qrupları; funqisid, insektisid və herbisidləridir.
- İnsektisidlər: Həşəratları idarə etmək və zərərli həşərat növlərini öldürmək və ya çoxalmasının qarşısını almaq üçün istifadə olunur.
- Funqisidlər: Göbələk xəstəliklərinə qarşı istifadə olunur. Bitkiləri göbələk infeksiyalarından qoruyur və ya bu infeksiyaları müalicə edir.
- Herbisidlər: Alaq otlarını idarə etmək və bitkilərlə rəqabət aparmalarının qarşısını almaq üçün istifadə olunur.
- Akarisidlər: Gənələri idarə etmək üçün istifadə olunur. Gənələr bitkilər üzərində zərərli ola bilən kiçik buğumayaqlı orqanizmlərdir.
- Rodentisidlər: Gəmiriciləri idarə etmək və siçan və ya siçovul kimi zərərli gəmiriciləri öldürmək üçün istifadə olunur.
- Avisit: Quşları öldürən maddələr avisit adını alır.
İstifadə Olunacaq Kənd Təsərrüfatı Dərmanlarının Seçilməsi
Kənd təsərrüfatı dərmanı seçimi etməzdən əvvəl, mövcud problemin düzgün şəkildə müəyyən edilməsi və mütəxəssis rəylərindən faydalanmaq vacibdir. Əgər dərman istifadə edilməsi lazımdırsa, mütəxəssislərin tövsiyəsi və resept səlahiyyəti olan peşəkarların məsləhətləri istiqamətində hərəkət edilməlidir.
İstifadə olunacaq kənd təsərrüfatı dərmanı məhsullarının şüurlu seçimi və tətbiqi üçün istənilən faydanın əldə edilməsi kritikdir. Bu səbəbdən seçilərkən etiketində göstərilən zərərli orqanizm, xəstəlik və ya alaq otu nəzarətinə yönəlmiş tövsiyə olunan dozalara diqqət yetirilməlidir. Həmçinin, etiketdə qeyd olunan son dərmanlama ilə məhsul yığımı arasında saxlanılması lazım olan müddətə mütləq əməl edilməlidir.
Dərman alarkən istifadə olunacaq sahənin böyüklüyü nəzərə alınmalı və tövsiyə olunan və ya reseptdə göstərilən miqdardan artıq dərman alınmamalıdır. İstifadə təlimatları adətən dərmanın etiketi üzərində yer alır və daha ətraflı məlumatlar prospektdən əldə edilə bilər. Bu təlimatlara diqqətlə əməl olunmalı və düzgün tətbiq üsulları izlənilməlidir.
Yorumlar