所有文章
Eroziya nədir?
Eroziya müəyyən miqdarda torpağın xarici amillər və ya yağıntılar nəticəsində sürüşməsi deməkdir. Su eroziyası yüksək yağıntılar, sellər və çayların daşıma gücü ilə əlaqəlidir. Külək eroziyası isə torpaq hissəciklərinin küləyin təsiri ilə havaya qalxması və daşınması ilə yaranır, adətən quraq bölgələrdə və kənd təsərrüfatı sahələrində görülür. İnsan qaynaqlı fəaliyyətlər, dağınıq məskunlaşma, şüursuz kənd təsərrüfatı əməliyyatları, ağac kəsimi və meşəsizləşmə kimi amillər də eroziyaya töhfə verə bilər. Bundan əlavə, iqlim dəyişiklikləri də eroziyaya təsir edə bilər. Eroziyanın qarşısının alınması üçün su idarəçiliyi, meşəsalma, eroziyaya nəzarət üsulları və şüurlu kənd təsərrüfatı təcrübələri kimi müxtəlif üsullardan istifadə edilərək torpaq keyfiyyətinin qorunması hədəflənir. Bu tədbirlər eroziyanın torpaq üzərindəki mənfi təsirlərini azaltmağa və ətraf mühit balansının qorunmasına kömək edir.
Eroziya
Eroziya yer qabığı üzərindəki torpaq, qum, çınqıl kimi materialların yağış, külək, çaylar və ya buzlaqlar kimi təbii amillərlə aşınaraq daşınması prosesidir. Bu proses kənd təsərrüfatı əraziləri, meşəlik sahələr, sahil bölgələri və digər təbii sahələrdə mühüm ekoloji problemlərə səbəb ola bilər.
Eroziya necə yaranır?
Eroziya torpaq sürüşməsinin bir nəticəsi olaraq ortaya çıxır və bu yaranma prosesində müxtəlif amillər təsirlidir. Üst təbəqədə baş verən aşınmalar, pozulmalar və ya zəifləmələr eroziyanın əsas səbəbləridir. Bu zəifləmə adətən çayların və ya küləyin təsiri ilə baş verir. Bitki örtüyünün pozulması, iqlim şəraitinin ağırlaşması və ya meşələrin məhv edilməsi kimi təbii ünsürlər torpaq sürüşməsinə töhfə verən amillər arasında yer alır. İnsan təsiri də eroziyanın yaranmasında mühüm rol oynayır; yanlış torpaq istifadəsi, şüursuz əkin əməliyyatları və meşələrin məhv edilməsi kimi amillər üst təbəqənin zəifləməsinə səbəb ola bilər.
Zəifləmədən sonra torpaq təbəqəsi alt hissədə yerləşən süxurlara tutuna bilmir və sürüşmə hadisəsi baş verir. Eroziya nəticəsində başqa bir sahəyə daşınan torpaq yerləşdiyi bölgədəki bitki örtüyünə və kənd təsərrüfatı ərazilərinə zərər verə bilər. İnsan qaynaqlı təsirlər süni eroziyalar adlandırılır və yanlış torpaq istifadəsi və ya meşələrin məhv edilməsi kimi amillərlə bölgə daxilində bu növ eroziyalar yarana bilər. Bu mənfi halların qarşısını almaq üçün eroziya ilə effektiv şəkildə mübarizə aparmaq və kənd təsərrüfatı ərazilərinin istifadəsində düzgün məlumat və təcrübələrə sahib olmaq vacibdir.
Eroziyanın qarşısı necə alına bilər?
Eroziyanın qarşısını almaq üçün müxtəlif tədbirlər görmək vacibdir. Təbiət hadisələrinin idarə oluna bilmədiyi vəziyyətlər olsa da, insan təsiri altında görüləcək tədbirlər eroziyanın təsirlərini azalda bilər. Budur, eroziyanın qarşısını almaq üçün görülə biləcək bəzi tədbirlər:
- Bitki örtüyünün analizi və qorunması: Bölgənin bitki örtüyünün düzgün şəkildə analiz edilməsi və qorunması torpaq sürüşməsinin qarşısını ala bilər. Meşəsalma və bitki örtüyünün qorunması siyasətləri tətbiq edilməlidir.
- Fermerlərin məlumatlandırılması: Fermerlərə eroziyanın səbəbləri və təsirləri barədə təlim verilməsi, şüurlu kənd təsərrüfatı təcrübələrinin yayılması vacibdir.
- Dövlət resursları: Dövlət resurslarının təbii bitki örtüyünü qorumağa yönəlmiş işlərə yönləndirilməsi eroziyanın qarşısının alınmasına kömək edir.
- Dağınıq məskunlaşmaların tənzimlənməsi: Dağınıq məskunlaşmaların tənzimlənməsi və planlı şəhərləşmə eroziyanı azalda bilər.
- Meşəsalma işləri: Bənd bölgələrində və maili ərazilərdə meşəsalma işləri torpaq təbəqəsini qoruyaraq eroziyanın qarşısını ala bilər.
- Növbəli əkin sistemi: Nadas seçimi əvəzinə növbəli əkin sisteminə keçilməsi torpaq üzərində daimi bitki örtüyünün olmasını təmin edərək eroziyanı azalda bilər.
- Anız yandırılmasının qarşısının alınması: Anız örtüyünün yandırılmaması torpaq strukturunu qoruyur və eroziyanın qarşısını alır.
- Ağac əkilməsi: Maili yüksək olan ərazilərdə ağac əkilməsi küləyin təsirlərini azaldaraq eroziyanın qarşısını ala bilər.
- Külək baryerləri: Küləyin mənfi təsirlərini azaldacaq baryerlərin tikilməsi xüsusilə quraq və küləkli bölgələrdə eroziyanın qarşısını ala bilər.
- Zəif bitki örtüyünə əkin: Bitki örtüyü zəif olan bölgələrdə uyğun bitkilərin əkilməsi torpaq təbəqəsini gücləndirə bilər.
Bu tədbirlər eroziyanın mənfi təsirlərini minimuma endirməyə kömək edə bilər. Lakin hər bölgənin xüsusiyyətləri nəzərə alınmalı və yerli şəraitə uyğun həllər hazırlanmalıdır.
Eroziya və sürüşmə arasındakı fərq
Eroziya və sürüşmə torpaq hərəkətlərinə səbəb olan müxtəlif təbii proseslərdir. Hər ikisi də yer qabığı üzərindəki materialların daşınması və ya yer dəyişdirməsi ilə bağlı hadisələrdir, lakin yaranmaları, səbəbləri və təsirləri baxımından fərqlənirlər.
Eroziya:
- Eroziya su, külək, buzlaq və çaylar kimi xarici amillərin təsiri ilə yer qabığı üzərindəki torpaq, qum, çınqıl kimi materialların aşınaraq daşınması prosesidir.
- Bu prosesdə eroziya təsiri ilə səthdəki materiallar adətən çaylar və ya külək tərəfindən daşınaraq uzaq bölgələrə nəql edilir.
- Eroziya adətən torpaq sürüşməsi, su eroziyası, külək eroziyası kimi alt növləri ehtiva edir.
- Eroziya adətən bitki örtüyünün zərər görməsi, kənd təsərrüfatı ərazilərinin itirilməsi və su qaynaqlarının çirklənməsi kimi ekoloji problemlərə yol aça bilər.
Sürüşmə:
- Sürüşmə isə torpaq və qaya kütləsinin cazibə qüvvəsi təsiri ilə maili bir səth boyunca aşağı doğru sürüşməsidir.
- Sürüşmə adətən dik yamaclarda, xüsusən seysmik aktivlik, həddindən artıq yağıntılar və ya suyun yer altındakı təbəqələrə sızması kimi amillərin təsiri ilə baş verir.
- Sürüşmə hadisələri adətən qəfil və şiddətli ola bilər, böyük kütlənin hərəkəti ilə birlikdə dağıdıcı nəticələrə yol aça bilər.
- Sürüşmələr adətən yaşayış sahələrinə, kənd təsərrüfatı ərazilərinə və infrastruktura zərər verə bilər.
Özetlə, eroziya adətən xarici amillərin birbaşa təsiri ilə səth materiallarının daşınmasıdır, sürüşmə isə cazibə qüvvəsi təsiri ilə kütlənin aşağı doğru sürüşməsidir. Hər ikisi də ekoloji problemlərə səbəb ola bilər, lakin yaranma mexanizmləri və təsirləri fərqlidir.
分类
