Kənd təsərrüfatı istehsalında uğurun və davamlılığın təməl daşı, suyun düzgün idarə olunmasıdır. Sadəcə su vermək deyil, bitkinin ehtiyacı olan miqdarını, doğru zamanda və nəzarətli bir şəkildə kök bölgəsinə çatdırmaq peşəkar bir yanaşma tələb edir. Esular olaraq, kənd təsərrüfatı texnologiyalarındakı təcrübəmizi akademik məlumatlarla birləşdirərək, fermerlərimiz və kənd təsərrüfatı mütəxəssisləri üçün əhatəli bir suvarma bələdçisi hazırladıq. Bu bələdçidə, torpaq quruluşundan bitki su istehlakına, kritik hesablama düsturlarından müasir avtomatlaşdırma həllərinə qədər hər bir detalı tapacaqsınız.
1. Kənd Təsərrüfatı Suvarılmasının Əsasları və Türkiyənin Mövcud Vəziyyəti
Suvarma, bitkinin normal inkişafı üçün zəruri olan, lakin təbii yağışlarla qarşılana bilməyən suyun, bitki kök bölgəsindəki torpağa, lazım olan zamanda və miqdarda nəzarətli olaraq verilməsidir. Türkiyənin 78 milyon hektarlıq ərazisinin təxminən 28 milyon hektarı kənd təsərrüfatı sahəsi, 25 milyon hektarı isə suvarıla bilən sahə statusundadır. Lakin cari məlumatlar, tətbiq olunan suvarma üsullarında ciddi bir modernləşmə ehtiyacı olduğunu göstərir.
- Səthi Suvarma: %85 (Vəhşi suvarma olaraq da bilinir, su itkisi yüksəkdir)
- Yağışyağdırma Suvarma: %12
- Damcı Suvarma: %3 (Ən səmərəli üsul olmasına baxmayaraq istifadə dərəcəsi aşağıdır)
Vəhşi suvarmanın bu dərəcədə yüksək olması; eroziya, qrunt sularının səviyyəsinin qalxması və torpaqların şoranlaşaraq yararsız hala düşməsi kimi ciddi ekoloji problemləri özü ilə gətirir. Bu nöqtədə ağıllı suvarma sistemləri və sensor texnologiyaları, suyun hər damlasını məhsuldarlığa çevirmək üçün kritik rol oynayır.
2. Torpaq-Su-Bitki Əlaqəsi: Görünməz Mühəndislik
Suvarma layihələndirilməsində torpağın fiziki xüsusiyyətləri, sistemin gücünü müəyyən edən ən vacib amildir. Torpaq; bərk (dənəciklər), maye (su) və qaz (hava) olmaqla üç fazadan ibarətdir. İdeal bir suvarmada, torpaq məsamələrindəki hava və su balansı bitkinin nəfəs ala biləcəyi və suyu rahatlıqla çəkə biləcəyi bir nisbətdə saxlanılmalıdır.
Torpaq Strukturu və İnfiltrasiya Sürəti
Suyun torpağa daxil olma sürəti olan infiltrasiya (su udma sürəti), suvarma üsulunun seçimində müəyyənedicidir. Torpaq strukturuna görə su udma sürətləri (mm/h) aşağıdakı kimidir:
- Qum: 25.0 - 250.0 mm/h (Çox sürətli, tez-tez və az miqdarda suvarma tələb edir)
- Tınlı: 8.0 - 20.0 mm/h (İdeal kənd təsərrüfatı torpağı)
- Gil: 0.1 - 5.0 mm/h (Çox yavaş, suyun səthdə gölməçə yaratma riski yüksəkdir)
Əgər suvarma sürətiniz torpağın su udma sürətindən yüksəkdirsə, su torpağa daxil olmaq əvəzinə səthdən axıb gedir və eroziyaya səbəb olur. Bu vəziyyət, xüsusilə yamaclı ərazilərdə damcı suvarma və həssas sərfi tənzimləyən klapan idarəetmə sistemlərinin əhəmiyyətini ortaya qoyur.
3. Kritik Suvarma Anlayışları: Tarla Tutumu və Solma Nöqtəsi
Bir fermerin bilməli olduğu ən vacib iki termin Tarla Tutumu və Solma Nöqtəsidir. Tarla tutumu, torpağın cazibə qüvvəsinə qarşı saxlaya bildiyi maksimum su miqdarıdır. Solma nöqtəsi isə bitkinin torpaqdan su ala bilmədiyi və qalıcı olaraq qurumağa başladığı kritik həddir. Bu iki dəyər arasındakı fərqə Əlverişli Su Tutma Qabiliyyəti deyilir və bitki yalnız bu aralıqdakı sudan yararlana bilər.
Bitkinin Effektiv Kök Dərinliyi
Suvarma edərkən bütün torpaq profilini deyil, bitkinin su və qida ehtiyacının %80-ini qarşıladığı Effektiv Kök Dərinliyini islatmaq əsasdır. Bəzi bitkilər üçün bu dərinliklər aşağıdakı kimidir:
- Pambıq, Qarğıdalı, Buğda, Yonca: 90 sm
- Meyvə Ağacları və Sitrus bitkiləri: 120 sm
- Pomidor, Bibər, Badımcan: 60-90 sm
- Çiyələk, Kahı, Soğan: 45-60 sm
Esular torpaq rütubət sensorları, məhz bu kök bölgələrindəki rütubət dəyişikliyini anlıq izləyərək, suyun daha dərininə sızıb israf olmasının və ya kök bölgəsinin susuz qalmasının qarşısını alır.
4. Bitki Su İstehlakı (Evapotranspirasiya - ET)
Bitki su istehlakı, torpaq səthindən olan buxarlanma (evaporasiya) ilə bitki yarpaqlarından olan tərləmənin (transpirasiya) cəmidir. ET dəyərinə təsir edən amillər bunlardır:
- İqlim: Temperatur, küləyin sürəti və günəş radiasiyası artdıqca ET artır; nisbi rütubət artdıqca ET azalır.
- Bitki Növü: Hər bitkinin su ehtiyacı fərqlidir.
- İnkişaf Mərhələsi: Bitkilər xüsusilə müəyyən dövrlərdə suya qarşı daha həssasdır.
Bitkilərin Suya Ən Həssas Olduğu Dövr
Məhsuldarlıq itkisi yaşamamaq üçün bu dövrlərdə suvarma əsla gecikdirilməməlidir:
- Taxıllar: Boruyaçıxma və sünbülləmə dövrü
- Qarğıdalı: Süpürgəçıxarma dövrü
- Pambıq: Çiçəklənmədən qozaların açılmasına qədər olan müddət
- Kartof: Çiçəklənmə və yumru əmələgəlmə
- Meyvə Ağacları: Meyvənin inkişaf dövrü ərzində
5. Peşəkar Suvarma Hesablamaları
Mühəndislik əsaslı bir suvarma idarəetməsi üçün aşağıdakı təməl düsturlar istifadə edilməlidir. Bu hesablamalar, sistem gücünün (nasos, boru diametri və s.) düzgün müəyyən edilməsini təmin edir.
Net Suvarma Suyu Miqdarı (dn)
Hər suvarmada verilməli olan net su miqdarını ifadə edir. Torpaq rütubəti ölçmələrinə əsaslanaraq bu düsturla hesablanır:dn = (TK - SN) x Ry x γt x D / 100Burada Ry suvarmaya başlanacaq rütubət səviyyəsini (adətən %50), D isə kök dərinliyini təmsil edir.
Suvarma İntervalı (SA)
İki suvarma arasında keçən günlərin sayıdır:SA = dn / ETƏgər gündəlik su istehlakı (ET) 7 mm və net suvarma miqdarınız (dn) 70 mm-dirsə, suvarma intervalınız 10 gündür.
Sistem Gücü (Q)
Bütün ərazini suvarmaq üçün zəruri olan saniyə-litr (L/s) əsasında sərfi miqdarıdır:Q = (A x dt) / (3.6 x T)Bu düsturda A sahə, dt ümumi suvarma suyu, T isə gündəlik iş müddətidir.
6. Nəticə: Ağıllı Suvarma ilə Gələcəyi İdarə Edin
Ənənəvi üsullarla aparılan suvarmada ya həddindən artıq su verilərək torpaq şoranlaşdırılır, ya da qeyri-kafi suvarma ilə məhsuldarlıq potensialından aşağıda qalınır. Esular Ağıllı Suvarma Sistemləri, bu mürəkkəb hesablamaları və təqibi sizin əvəzinizə həyata keçirir. Simsiz klapan idarəetmə bloklarımız, meteoroloji stansiyalarımız və həssas torpaq rütubət sensorlarımızla; yalnız bitkinin ehtiyacı olduğu qədər suyu, tam zamanında kök bölgəsinə çatdırırıq.
Siz də tarlanızda məhsuldarlığı %30-a qədər artırmaq, su və enerji xərclərinə %50 qənaət etmək istəyirsinizsə, Esular-ın IoT əsaslı müasir kənd təsərrüfatı həlləri ilə tanış olun. Unutmayın, doğru suvarma yalnız bir texnika deyil, torpağınıza və gələcəyinizə edilən ən böyük yatırımdır.