Kəklikotu (Oregano) Yetişdirilməsi Necə Həyata Keçirilir
Kəklikotu yetişdirilməsi necə həyata keçirilir, Kəklikotu bitkisi, 50-100 sm uzunluğunda, qismən kol formasında və çoxillik bir bitkidir. Latınca adı “Thymus Sp.” olaraq bilinən bitkinin yaygın olaraq bilinən ingilis dilindəki adı “Garden Thyme” və yerli adları arasında “Yabanı Kəklikotu”, “Sater Otu” və “Nemamul Otu” da bulunmaktadır. Buğda yetişdirilməsi üçün uyğun olmayan açıq sahələrdə, yamaclarda və daşlıq bölgələrdə yetişə bilər və digər bitkilərə nisbətən vahid sahədən daha çox gəlir təmin edir. Uzun müddət yaşıl qalma xüsusiyyəti, eroziyanın qarşısını almaq məqsədilə yamaclarda örtü bitkisi kimi istifadə edilməsinə şərait yaradır. Məhsul yığılan məhsulların həm xam halda, həm də emal edilmiş şəkildə xaricə satılması valyuta gəliri təmin edir və kənd yerlərində miqrasiyanı azaldır. Lakin son illərdə təbiətdəki kəklikotu növlərinin nəzarətsiz və plansız şəkildə toplanması yerli növlərin yox olmasına və eroziyanın artmasına səbəb olur. Əlavə olaraq, təbiətdən edilən toplamada fərqli növlərin bir-birinə qarışması və erkən məhsul yığımı kimi səbəblərlə məhsul keyfiyyətinin düşməsinə səbəb olur. Bu səbəbdən, standart və keyfiyyətli məhsullar təqdim edə bilmək üçün kəklikotu bitkisinin əkinçiliyini etmək vacibdir.
Kəklikotunun Botaniki Xüsusiyyətləri
Kol və ya kolşəkilli görünüşə malik, ətirli kəklikotular (Labiatae), dünya miqyasında 40 növlə təmsil olunan bir cinsdir və adətən dərin olmayan, boş, mülayim, humuslu və əhəngli torpaqlara üstünlük verir. Bu bitkilər Avropa, Asiya, Aralıq dənizi bölgəsi, Şimali Afrikadan Həbəşistana qədər uzanan yerlərdə və Kanar adalarında yetişdirilir. Ölkəmizdə isə təxminən 35 kəklikotu növü 1500 metrə qədər olan yerlərdə və yaylaqlarda geniş yayılmışdır. Bu növlərdən bəziləri ədəbiyyatda endemik olaraq qeyd olunur. Bir çox kəklikotu növünün vətəni olan və gen mərkəzi rolunu oynayan ölkəmizdə kəklikotuna böyük qiymət verilir. Bəzi bölgələrimizdə fərqli növlər təbiətdən toplanaraq ticarəti edildiyi halda, tarla şəraitində adətən İzmir Kəklikotu (Origanum onites L.) və Çanaqqala Kəklikotu (Origanum vulgare L.) növləri mədəniyyətə alınır. Kəklikotu çoxillik bir bitki olub, iqtisadi ömrü adətən 7 ildir, lakin yaxşı qulluq şəraitində bu müddət 10 ilə qədər çıxa bilər. Ədviyyat, kimya, dərman və kosmetika sektorları başda olmaqla bir çox istifadə sahəsinə malikdir.
Kəklikotu İstehsalı
Torpağın hazırlanması və şitil əkilməsi prosesində kəklikotu bitkisi həm toxum, həm də qələm (çilik) ilə çoxaldıla bilər. Lakin toxumdan istifadə edərək çoxaltmaq daha praktik bir üsuldur.
Qələmlə Çoxaltma: Qələmlərin təmin ediləcəyi ən azı 2-3 il ərzində inkişaf etdirilmiş ana kəklikotu sahəsi olmalıdır. Oktyabr-Noyabr aylarında tarla nəmlidirsə pulluqla şumlanmalı, yazda isə diskaro və dırmıq istifadə edilərək tarla hazırlanmalıdır. Əkindən əvvəl dekar başına 6 kq təmiz azot (22 kq/da ammonium nitrat (%26)) və 6 kq təmiz fosfor (12-14 kq/da Triple Super Fosfat) gübrəsi verilməlidir. Ana kəklikotu sahəsindən əldə edilən 15-20 sm boyundakı yarı odunlaşmış qələmlər, hazırlanan tarlaya Aprel ayının ilk yarısında (erkən yazda) 45 sm sıra arası və 15 sm sıra üzəri məsafə ilə əkilməlidir. Əkindən dərhal sonra mütləq can suyu verilməlidir. Suvarma, alaq otlarının təmizlənməsi və şumlanma kimi qulluq işləri müntəzəm aralıqlarla həyata keçirilməlidir.
Toxumla Çoxaltma: Kəklikotu toxumu kiçik ölçüləri səbəbindən birbaşa tarlaya əkilməkdə çətinlik yaradır. Bu səbəbdən, istixanalarda və alçaq tunellərdə xüsusi olaraq hazırlanmış ləklərə əkilməlidir. Şitillik ləki 1/3 qum, 1/3 torpaq (üstünlük meşə torpağına verilir), 1/3 yanmış qoyun gübrəsi qarışığından ibarət harç ilə soyuq ləklərə təxminən 15 sm hündürlüyündə doldurulmalıdır. 15 Oktyabr-15 Noyabr tarixləri arasında kvadrat metrə 1.5-2 qram toxum ehtiva edən qum qarışığı istifadə edilərək əkin aparılmalıdır. Sonra üzərinə təxminən 1-2 mm qalınlığında harç torpağı örtülməlidir. Əkindən sonra şitillikdə suvarma və alaq otlarının təmizlənməsi kimi qulluq işləri müntəzəm olaraq həyata keçirilməlidir. Yetkin şitillər (12-15 sm boyunda) 1-15 Aprel (iqlim şəraitindən asılı olaraq dəyişə bilər) tarixləri arasında tarlaya köçürülməlidir. Sökümdən bir gün əvvəl ləklər kifayət qədər suvarılmalıdır.
Kəklikotu Yetişdirilməsi İqlim və Torpaq Tələbi
İqlim və torpaq tələbləri baxımından kəklikotu bitkisi quraqlığa və soyuğa qarşı davamlıdır. Şimalı açıq, hava axınına məruz qalan və çiçəkləmə zamanı həddindən artıq istilərə məruz qalmayan bölgələrdə məhsuldarlıq və efir yağı keyfiyyəti daha yüksəkdir. Torpaq tələbləri baxımından seçici deyil; qumlu-gillicəli, suyu saxlamayan və yüngül maili torpaqlar kəklikotu yetişdirilməsi üçün uyğundur. İzmir kəklikotu dəmyə şəraitə daha yaxşı uyğunlaşdığı halda, Çanaqqala kəklikotu taban və su saxlayan şəraitə daha yaxşı adaptasiya ola bilər.
Kəklikotu Yetişdirilməsi Torpağın Hazırlanması və Şitil Əkilməsi
Kəklikotu bitkisi toxum və ya qələmlə çoxaldıla bilən bir bitkidir, lakin adətən toxumla çoxaldılması daha praktikdir. Bir dekarlıq kəklikotu istehsalı üçün 10 kvadrat metrlik bir şitillik sahəsi kifayətdir. 1 kvadrat metrlik sahədə orta hesabla 1500 ədəd şitil idealdır. Toxumlar Oktyabr-Noyabr-Dekabr aylarında xüsusi hazırlanan ləklərə əkilir və burada şitil halına gətirilir. Şitillər tarlaya köçürülməzdən əvvəl dərin şum aparılmalı, sonra diskaro-dırmıq və ya kultivator-dırmıq kombinasiyası istifadə edilərək torpaq səthi düzəldilməlidir. Şitil əkinləri yazda don riski aradan qalxdığı dövrdə, bölgələrdən asılı olaraq Martın sonundan May ayının ortalarına qədər həyata keçirilir. Şitillər əkin maşını istifadə edilərək tarlaya yerləşdirilir və əkindən sonra mütləq can suyu verilməlidir. Kəklikotu yetişdirilməsində qələmlə çoxaltmada olduğu kimi uyğun əkin məsafəsi adətən 45*20 sm olaraq müəyyən edilir. İlk il suvarma, alaq otlarının təmizlənməsi və şumlanma kimi qulluq işlərinə xüsusi diqqət yetirilməlidir.
1 dönümə nə qədər kəklikotu əkilir?
1 dönümə neçə bitki və ya bitki nümunəsi əkiləcəyi bir sıra amillərdən asılı olaraq dəyişə bilər. Kəklikotu bitkisinin əkilməsi zamanı istifadə olunacaq bitki aralığı, torpaq şəraiti, iqlim, suvarma üsulları və yetişdirmə texnikası kimi amillər bu miqdara təsir edir. Bir dekarlıq kəklikotu istehsalı üçün 10 kvadrat metrlik bir şitillik sahəsi kifayətdir. 1 kvadrat metrlik sahədə orta hesabla 1500 ədəd şitil idealdır.
Kəklikotu Yetişdirilməsi Gübrələmə və Qulluq
Kəklikotu yetişdirilməsində bitki adətən dəmyə şəraitdə yetişir və adətən ildə bir dəfə biçilir. İlk il bitki inkişafı yavaş olduğundan, alaq otları ilə mübarizə aparmaq və bitkinin kök ətrafını doldurmaq üçün bir neçə dəfə şumlanma (çapalama) aparmaq lazımdır. Sonrakı illərdə isə alaq otları ilə mübarizə aparmaq, torpağı havalandırmaq və buxarlanma ilə torpaqdan su itkisini azaltmaq üçün ən azı iki dəfə şumlanma aparılmalıdır. Kəklikotu sahələri qurulmazdan əvvəl torpağın strukturunu düzəltmək məqsədilə dekar başına 5 tona qədər peyin əlavə etmək uyğun ola bilər. Adətən məhsuldarlıq dövründə ildə dekar başına 7-8 kq azot (N) və 4-5 kq fosfor (P) vermək kifayət edəcəkdir. Efir yağı keyfiyyətini artırmaq üçün kalium elementinin əhəmiyyəti böyükdür. Bu səbəbdən doğru bitki bəsləmə aparmaq üçün makro və mikro qida elementlərini ehtiva edən torpaq analizi nəticələrinə əsasən gübrələmə aparılmalıdır.
Kəklikotu Yetişdirilməsi Məhsul Yığımı və Qurudulması
Hər iki istehsal üsulunda da ilk il sahənin qurulma ili olduğu üçün məhsul gözlənilmir, lakin yaxşı inkişaf etmiş sahələrdə bir biçim aparıla bilər. Ən ideal məhsul yığımı vaxtı çiçəkləmənin başlanğıcı ilə tam çiçəkləmə dövrü arasındadır. Biçim hündürlüyü torpaq səviyyəsindən 10-15 sm yuxarıda bıçaq və ya oraq kimi xüsusi məhsul yığımı maşınları istifadə edilərək həyata keçirilir. Biçim zamanı köklərə zərər verilməməsinə diqqət edilməlidir. Əlavə olaraq məhsul yığımı zamanı alaq otlarının qarışmamasına diqqət yetirilməlidir. Məhsul yığımından sonra suvarma və ot təmizliyi kimi qulluq işləri dərhal həyata keçirilməlidir. Qışdan əvvəl torpaqdan təxminən 15 sm hündürlükdə olacaq şəkildə təmizlik biçimi tətbiq edilməlidir. Yaxşı inkişaf etmiş və suvarıla bilən yerlərdə 2-3 biçim aparıla bilər. Toplanan bitkilərin quruması üçün təbii, təmiz və kölgəli bir mühit seçilməlidir. Günəşdə qurudulan bitkilərdə rəng dəyişməsi və efir yağı itkisi baş verə bilər ki, bu da kəklikotu bitkisinin bazar dəyərini aşağı salır. Qızışmanı və rəng qaralmasını qarşısını almaq üçün bitki hündürlüyü 20 sm-i keçməməli və müəyyən aralıqlarla alt-üst edilməlidir. Adətən yaş bitkidən əldə edilən quru material miqdarı 4-5 vahidə 1 vahiddir. Qurudulmuş kəklikotular döyülərək gövdələri ilə yarpaqları ayrılmalıdır. Əldə edilən məhsul işıq düşməyən, sərin və quru bir mühitdə çuvallanaraq marketinqə qədər saxlanılmalıdır. Dəmyə şəraitdə iqlim və torpaq şəraitindən, hündürlükdən və mövqedən asılı olaraq adətən 120-250 kq/da arasında məhsuldarlıq əldə edilə bilər. Sulu sahələrdə isə 400-500 kq/da məhsul alına bilər.
Kəklikotu ildə neçə dəfə biçilir?
Kəklikotu bitkisi adətən ildə bir dəfə biçilir. Yaxşı inkişaf etmiş və suvarıla bilən yerlərdə 2-3 biçim aparıla bilər. Məhsul yığımı adətən bitkinin çiçəkləmə başlanğıcı ilə tam çiçəkləmə dövrü arasında baş verir. Bu dövrdə bitkinin efir yağı tərkibi ən yüksək səviyyəyə çatır, buna görə də məhsul yığımı bu zaman kəsiyində aparılır. Məhsul yığımı bitkinin üzərindəki çiçək və yarpaqların toplanması ilə həyata keçirilir. Daha sonra toplanan material adətən qurudularaq istifadəyə hazır hala gətirilir və ya efir yağı əldə etmək üçün emal edilə bilər.
1 dönüm tarladan neçə kilo kəklikotu çıxır?
Kəklikotu məhsuldarlığı bir dönüm tarladan əldə ediləcək miqdara təsir edən bir çox amildən asılı olaraq dəyişir. Bu amillər arasında iqlim şəraiti, torpaq keyfiyyəti, suvarma rejimi, gübrələmə tətbiqləri və yetişdirilən kəklikotu növü yer alır. Lakin ümumi bir təxmin etmək gərəkirsə, dəmyə şəraitdə iqlim və torpaq şəraitindən, hündürlükdən və mövqedən asılı olaraq adətən 120-250 kq/da arasında məhsuldarlıq əldə edilə bilər. Sulu sahələrdə isə 400-500 kq/da məhsul alına bilər. Bu miqdar qeyd olunan amillərdən asılı olaraq dəyişə bilər.
Xəstəliklər və Zərərvericilər
Kəklikotu yetişdirilməsinə mənfi təsir göstərə biləcək mühüm bir xəstəlik və ya zərərverici yoxdur. Lakin yüksək qrunt suları, su tutma qabiliyyəti yüksək olan və keçiriciliyi zəif torpaqlarda bitkinin kök zonasının kifayət qədər havalandırıla bilmədiyi hallar torpaq mənşəli göbələk xəstəliklərinə və kök çürüməsinə səbəb ola bilər.
Türkiyədə Kəklikotu Yetişdirilməsi
Ölkəmizdə 2020-ci ildə 21 vilayətdə cəmi 184.711 dönüm sahədə kəklikotu yetişdirilməsi aparılır və bu sahələrdən 23.866 ton kəklikotu istehsal edilir. Dənizli vilayətində yerləşən 172.461 dönüm, Uşaq vilayətindəki 3.813 dönüm, Manisa vilayətindəki 2.285 dönüm, Aydın vilayətindəki 1.915 dönüm, Kütahya vilayətindəki 1.369 dönüm və Hatay vilayətindəki 1.260 dönüm kimi sahələr kəklikotu istehsalına mühüm töhfə verir. Bundan əlavə, ölkəmizdə təbii floradan cəmi 2.195 ton kəklikotu əldə edilir. İstehsal olunan kəklikotular emal olunmamış/üyüdülməmiş və emal olunmuş/üyüdülmüş ədviyyat kimi, distillyasiya ilə əldə edilən kəklikotu yağı və kəklikotu suyu kimi həm ölkə daxilində, həm də xaricdə qiymətləndirilir. Kəklikotu istehsal sahələrindəki artım bölgə iqtisadiyyatlarına canlılıq gətirmiş və bu sektor istehsal və ədviyyat sənayesində, eyni zamanda efir yağı sektorunda məşğulluq imkanı yaradaraq yüksək əlavə dəyərli bir sektora çevrilmişdir. Xüsusilə Dənizli vilayətində 1990-cı ildə başlayan kəklikotu istehsalı, 2003-cü ildə qurulan Kəklikotu Emalı Müəssisəsinin fəaliyyətə başlaması ilə sürət qazanmış və günümüzdə ölkəmiz kəklikotu istehsalının təxminən %90-ını və dünya kəklikotu bazarının təxminən %75-ini nəzarət edən bir mövqeyə çatmışdır. Bölgədə kəklikotu istehsalı prosesində şitil istehsalı, əkin maşını istehsalı, emal müəssisələri kimi yeni iş sahələri ilə yanaşı kəklikotu istehsalının hər mərhələsində məşğulluq təmin edilir.
Ən yaxşı kəklikotu harada yetişir?
Ən yaxşı kəklikotu yüksək hündürlüklü, daşlı və günəşli iqlimləri sevən yerlərdə yetişir. Xüsusilə Toros dağları kimi quru və daşlı bölgələrdə kəklikotu bitkisi ən yaxşı keyfiyyəti təqdim edir. Akseki və ətrafı Türkiyədə önə çıxan bölgələrdən biridir və bu bölgədə yetişən qarabaş kəklikotu yüksək karvakrol (carvacrol) nisbəti ilə tanınır. Kəklikotu bitkisinin təbii xüsusiyyətləri və tərkibi yetişdiyi coğrafiyadan asılı olaraq dəyişə bilər. Ümumiyyətlə isti, günəşli və quru iqlimlər kəklikotu bitkisinin keyfiyyətini artıra bilər. Bu səbəbdən kəklikotu istehsalı üçün uyğun iqlim və torpaq şəraitinə malik bölgələr adətən daha keyfiyyətli və təsirli kəklikotu əldə etmə potensialına malikdir.
Kəklikotu yetişdirilməsi gəlirlidirmi?
Kəklikotu bitkisinin əkilməsindən sonra ikinci ildə iqtisadi məhsuldarlıq əldə edilməyə başlanır. Üçüncü ildən etibarən investisiya xərclərini qarşılayaraq gəlirli bir istehsala çevrilir. Kəklikotu əkinçiliyində ən böyük investisiya xərcini şitil xərcləri təşkil edir.
Kəklikotunun faydaları və zərərləri
Kəklikotu sadəcə ləzzət verən bir ədviyyat olmaqdan kənarda, sağlamlıq baxımından bir çox üstünlüklər təqdim edən bir bitkidir. Növündən və istifadə şəkildən asılı olaraq faydaları dəyişə bilər. Kəklikotu müxtəlif yeməklərdə, çaylarda və aromaterapiya tətbiqlərində istifadə edilərək bu sağlamlıq faydalarından yararlanmaq mümkündür. Lakin hər hansı bir bitki mənşəli əlavə və ya müalicəyə başlamazdan əvvəl bir sağlamlıq mütəxəssisi ilə məsləhətləşmək vacibdir.
Kəklikotu Çayının Faydaları Nələrdir:
Kəklikotu çayı xoş ətri və ləzzəti ilə tanınan bir bitki çayıdır və müxtəlif sağlamlıq üstünlüklərinə malikdir.
Budur kəklikotu çayının bəzi faydaları:
- Həzm Sistemi: Həzm sistemini sakitləşdirir və mədə problemlərini yüngülləşdirə bilər. Qaz və şişkinliyi azalda bilər,
- Boğazın Rahatlaması: Boğaz ağrısını yüngülləşdirə bilər,
- İmmunitet Sistemi: Tərkibindəki vitaminlər və minerallar sayəsində immunitet sistemini gücləndirə bilər,
- Öskürək: Öskürəyi yüngülləşdirə bilər və balla qarışdırılaraq öskürək şərbəti kimi istifadə edilə bilər,
- Stresin Azaldılması: Rahatlamağa kömək edir və stresi azalda bilər.
- Qan Təzyiqi: Qan təzyiqini tənzimləməkdə kömək edə bilər.
Kəklikotu çayı yeməklərdən əvvəl və ya sonra içilə bilər, lakin həddindən artıq istifadədən qaçınılmalıdır.
Kəklikotu Yağının Faydaları:
Kəklikotu yağı əsrlərdir həm tibbi, həm də kosmetik məqsədlər üçün istifadə edilən təbii bir yağdır və bir sıra faydalar təqdim edir. Budur kəklikotu yağının bəzi mühüm faydaları:
- Anti-inflamatuar Təsir: Bədəndəki iltihabı azalda bilər, əzələ və oynaq ağrılarını yüngülləşdirə bilər.
- Antioksidant Zənginliyi: Antioksidantlarla zəngin olub sərbəst radikallarla mübarizə apara bilər, hüceyrə zədələnməsini azalda bilər və qocalma əlamətlərini gecikdirə bilər.
- Tənəffüs Yollarının Rahatlaması: Tənəffüs problemlərini yüngülləşdirməyə kömək edə bilər, xüsusilə soyuqdəymə müalicəsində faydalı ola bilər.
- Mədənin Rahatlaması: Həzm problemlərinə qarşı təsirli ola bilər, qaz, şişkinlik və mədə kramplarını yüngülləşdirə bilər.
- Antibakterial və Antifunqal: Mikroblar və göbələklərlə mübarizə apara bilən təbii bir antiseptikdir, təsirlənmiş bölgələrdə istifadə edilə bilər.
- Zihni Canlılıq: Fokuslanmanı artıra bilər, koqnitiv aydınlığı artıra bilər və stresi azalda bilər.
- Dəri Qulluğu: Akne və sızanaq problemlərini yüngülləşdirə bilər, dəri təmizliyi və ləkələrin azaldılması üçün antiseptik xüsusiyyətlərə malikdir.
- Saç Sağlamlığı: Saç dərisini təmizləyə bilər, kəpək problemlərinə qarşı təsirli ola bilər və saçın parlaq və sağlam görünməsini dəstəkləyə bilər.
Kəklikotu yağı bu faydaları əldə etmək üçün uyğun şəkildə durulaşdırılmalı və diqqətli şəkildə istifadə edilməlidir.
Hər gün kəklikotu çayı içilirmi?
Hər gün kəklikotu çayı içilməsi adətən təhlükəsizdir, lakin hər fərdin sağlamlıq vəziyyəti fərqlidir, buna görə də həddindən artıq istifadə etməzdən əvvəl bir sağlamlıq mütəxəssisi ilə məsləhətləşmək vacibdir. Kəklikotu çayının müntəzəm istifadəsi bəzi sağlamlıq faydalarına töhfə verə bilər, lakin hər hansı bir bitki mənşəli əlavənin və ya çayın həddindən artıq miqdarda içilməsi bəzi şəxslərdə mədə narahatlığına və ya allergik reaksiyalara səbəb ola bilər. Əgər hər hansı bir sağlamlıq probleminiz, hamiləlik vəziyyətiniz və ya müəyyən bir tibbi vəziyyətiniz varsa, kəklikotu çayı və ya hər hansı bir bitki çayı istifadə etməzdən əvvəl bir sağlamlıq mütəxəssisinə müraciət etməyiniz vacibdir. Tibbi mütəxəssisin tövsiyələri fərdi sağlamlıq vəziyyətinizə uyğun ən yaxşı istiqamətləndirməni təmin edəcəkdir.
Oregano və kəklikotu eynidirmi
Oregano və kəklikotu bitkiləri bir-birinə bənzəyir, lakin fərqli növlərdir. Hər iki bitki də eyni fəsiləyə, yəni Lamiaceae (Dodaqçiçəklilər) fəsiləsinə aiddir və bənzər aroma profilinə malikdir. Lakin botaniki olaraq fərqli növləri təmsil edirlər. Oregano adətən Origanum vulgare növünü ifadə edir və adətən Aralıq dənizi mətbəxində geniş istifadə olunur. Xüsusilə İtalyan yeməklərində tez-tez istifadə olunan bir ədviyyatdır. Kəklikotu termini isə Thymus növündəki bitkiləri ifadə edə bilər. Thymus vulgaris növü yaygın olaraq bilinən kəklikotu növüdür. Kəklikotu da adətən mətbəxlərdə ədviyyat kimi istifadə olunur. Yəni oregano və kəklikotu bənzər xüsusiyyətlərə malik ola bilər, lakin botaniki olaraq fərqli növləri təmsil edirlər. Hər ikisi də bənzər dad və qoxu profillərinə malik olduqları üçün bəzən bir-birinin əvəzinə istifadə edilə bilərlər.
