Su İdarəetməsi
Su idarəetməsi, su ehtiyatlarının planlı və səmərəli şəkildə istifadə edilməsi, paylanması, qorunması və dayanıqlı şəkildə idarə olunması prosesidir. Dayanıqlı su idarəetməsi isə su ehtiyatlarının uzunmüddətli istifadəsini və idarə olunmasını hədəfləyən bir yanaşmadır. Bu yanaşma, mövcud su ehtiyatlarının gələcək nəsillərə də kifayət qədər və sağlam şəkildə ötürülməsini hədəfləyir.
Dünyanın səthinin %75-i su ilə örtülü olmasına baxmayaraq, insanların istifadəsi üçün əlverişli olan şirin su miqdarı olduqca məhduddur. Dünyadakı ümumi şirin su nisbəti %2,5-dir və bu miqdarın böyük bir hissəsi qütblərdə, buzlaqlarda və yeraltı rezervlərdə həbs olunmuş vəziyyətdədir. Ekosistem və insan istifadəsi üçün əlverişli hissəni təşkil edən şirin su ehtiyatlarının nisbəti cəmi %0.3-lük hissəyə təkabül edir (BMT Su Statistikaları, 2003). Bu məlumatlar işığında ‘su qıtlığının bəşəriyyət tarixi qədər qədim bir mövzu’ olduğunu söyləyə bilərik.
Türkiyə, ümumi ictimaiyyət qavrayışının əksinə su qıtlığı həddində olan bir ölkədir. İllik yağıntı miqdarı, dünya ortalamasından aşağı səviyyədədir. Ölkəmizin su ehtiyatlarının istifadəsi isə 1990-2010-cu illər arasında böyük bir artım göstərmişdir, ümumi su istehlakı %40,5 nisbətində artmışdır. Gələcək 25 il ərzində isə suya olan ehtiyacın bugünkü istehlakın üç qatına çıxa biləcəyi təxmin edilir. Su qıtlığı gələcəkdə ən mühüm problemlərdən biri olacaqdır. Ötən 50 ildə, su ehtiyatlarının miqdarı eyni qalmasına baxmayaraq, su çəkilməsi üç qatına çıxmışdır (WWAP, 2012). Bir çox bölgədə yeraltı suyu çəkilmələri qidalanma və ya dayanıqlı miqdarın üzərindədir. 2030-cu ildə qıda, su və enerji ehtiyaclarının təxminən %50 nisbətində artacağı təxmin edilir. İqlim dəyişikliyi bu ehtiyatların mövcud vəziyyətlərini daha da kritik hala gətirəcəkdir. Suyun gələcəyi heç vaxt bu qədər qeyri-müəyyən olmamışdı. İqlim dəyişikliyinə yönəlmiş işlərin suya yönəlik olması həyatidir.
Dünya su ehtiyatlarının təxminən %70-i kənd təsərrüfatı məqsədilə istifadə olunur. Bunu %19 və %11 ilə sənaye və məişət istifadəsi izləyir (FAO Aquastat, 2013). Ölkəmizdə isə %77-i kənd təsərrüfatı məqsədilə istifadə olunur. Cədvəl 1, müxtəlif ölkələrdə su çəkilmə miqdarlarını və sektoral istifadə miqdarlarını göstərir.
Sektoral su istifadəsi, ölkələrin inkişaf səviyyələrini əks etdirən bir göstəricidir. Az inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan ölkələrdə kənd təsərrüfatı su istehlakı ortalaması adətən təxminən %82 səviyyəsində olduğu halda, inkişaf etmiş ölkələrdə bu nisbət %30-lara qədər düşür (WWAP, 2003). Yüksek gəlir səviyyəsinə malik ölkələrdə isə kənd təsərrüfatı su istifadəsi yerini adətən sənaye sektoruna buraxır (Aküzüm və b., 2010). Dünya miqyasında 2003-cü il məlumatlarına görə fərqli sektorlardakı su istifadə nisbətləri ölkələrin inkişaf səviyyələrinə görə Şəkildə verilmişdir.
OECD hesabatına görə, gələcək illərdə kənd təsərrüfatı sektoru artan qida tələbatını qarşılamaq kimi böyük bir problemlə qarşılaşacaqdır. Təxminlərə görə, 2030-cu ildə qlobal qida istehlakı %50 artacaq və 2050-ci ildə isə günümüzlə müqayisədə %100 artım göstərəcəkdir (OECD, 2012a). Urbanizasiya, sənayeləşmə və iqlim dəyişikliyi kimi amillər səbəbindən kənd təsərrüfatının daha az su ilə həyata keçirilməsi tələb olunacaqdır. Bu səbəbdən, kənd təsərrüfatı su planlamasının təkmilləşdirilməsi böyük əhəmiyyət kəsb edir. Birləşmiş Millətlər tərəfindən hazırlanan hesabata görə 2000-2030-cu illər arasında inkişaf etməkdə olan ölkələrdə kənd təsərrüfatı istehsalının %67 nisbətində artacağı təxmin edilir (WWAP, 2006). Mövcud su potensialı ilə bu artımın qarşılana bilməyəcəyi və kənd təsərrüfatında məhsuldarlıq artımı ilə kənd təsərrüfatı su ehtiyacı artımının %14 səviyyəsində saxlanılaraq qarşılana biləcəyi proqnozlaşdırılır. Bu vəziyyətdə kənd təsərrüfatı sektoru, daha çox kənd təsərrüfatı məhsulunu daha az su istifadə edərək istehsal etmək məcburiyyətində qalacaqdır (WWAP, 2006). Kənd təsərrüfatı və iqlim dəyişikliyi arasında mürəkkəb bir əlaqə vardır. Kənd təsərrüfatı fəaliyyətləri atmosferə metan və istixana qazları emissiyası ilə iqlim dəyişikliklərinə səbəb olur. Lakin eyni zamanda iqlim dəyişikliyinin təsirlərindən ən çox təsirlənəcək sektorlardan birisi kənd təsərrüfatıdır.
Quraqlıq, günümüzdə kənd təsərrüfatı dayanıqlığını təhdid edən bir problem kimi qarşımıza çıxır. Ölkəmiz uzun müddətdir ciddi bir quraqlıqla mübarizə aparır və bu vəziyyət kənd təsərrüfatı istehsalına mənfi təsir göstərir. Gələcəkdə quraqlıq probleminin daha da pisləşə biləcəyi narahatlığı da mövcuddur. Bu səbəbdən, su ehtiyatlarının səmərəli şəkildə idarə olunması və dayanıqlı su istifadəsi böyük əhəmiyyət kəsb edir. Dayanıqlı su idarəetməsi, quraqlığın təsirlərini azaltmaq və kənd təsərrüfatı dayanıqlığını təmin etmək üçün effektiv bir həll təqdim edir. Bu yanaşma, su ehtiyatlarının səmərəli istifadəsinin təşviq edilməsini, müasir suvarma texnikalarının mənimsənilməsini, su qənaəti təmin edən tətbiqlərin yayğınlaşdırılmasını və fermerlərə dəstək təmin edilməsini ehtiva edir. Dayanıqlı su idarəetməsi, su ehtiyatlarının qorunması, kənd təsərrüfatının dayanıqlığı və iqlim dəyişikliyi ilə mübarizə kimi mövzularda kritik bir rol oynayır. Bu hədəflərə çatmaq üçün təhsil, maarifləndirmə, siyasət hazırlama və maraqlı tərəflərin əməkdaşlığı kimi strategiyalar da effektiv şəkildə istifadə edilməlidir.
Türkiyədə son yıllarda suyun idarə olunması ilə bağlı mühüm addımlar atılır. 2021-ci ildə Cümhuriyyət tariximizin ilk ‘Su Şurası’ keçirildi. Su Şurasının bağlanış toplantısında da qeyd edildiyi kimi ‘”Su Önümüzdəki 100 İlin Ən Strateji Dəyəri”’ olacaqdır. 21 oktyabr 2021-ci il tarixində də 28 maddəlik Su Şurası Nəticə Bəyannaməsi dərc olundu. Önə çıxan maddələrə baxdıqda;
- Su Səmərəliliyi Strategiya Sənədi və Hövzə Əsaslı Su Səmərəliliyi Fəaliyyət Planlarının hazırlanması.
- Bələdiyyələr tərəfindən içməli su sistemlərində %35 səviyyəsində olan su itkisi nisbətinin %25 səviyyəsindən aşağı salınması. Dayanıqlı su xidmətlərinin təmin edilməsi məqsədilə 2023-cü ildən etibarən tam xərc əsaslı su və tullantı su qiymətləndirilməsi ilə bağlı işlərə başlanılması,
- Avropa Yaşıl Razılaşması çərçivəsində, istifadə olunmuş suların müvafiq keyfiyyətə gətirilərək başda kənd təsərrüfatı suvarması olmaqla yenidən istifadəsinin təmin edilməsi,
- Su ehtiyatlarımızın qorunması, yaxşılaşdırılması və dayanıqlı idarəetməsinin təmin edilməsi məqsədilə, 25 hövzə üçün hövzə miqyaslı idarəetmə planlarının tamamlanıb tətbiq olunmağa başlanması,
- Su idarəetməsində pərakəndə quruluşu aradan qaldıracaq, mövcud hüquqi strukturadakı boşluqları yox edəcək, Avropa İttifaqı ətraf mühit və iqlim dəyişikliyi fəslində yer alan su keyfiyyətinə dair qanunvericiliyə uyğunlaşmanı təmin edəcək xüsusiyyətdə bir Su Qanununun qüvvəyə minməsi,
- Paris Sazişinin TBMM-də təsdiqlənməsi ilə əhəmiyyət qazanan iqlim dəyişikliyinə uyğunlaşma fəaliyyətlərinə iqlim dəyişikliyinin su ehtiyatlarına təsirlərinin analiz edilməsi,
- İqtisadi cəhətdən suvarıla bilən ərazilərin müasir suvarma üsulları ilə suvarılmasının yayğınlaşdırılması,
- Suvarma layihələrində özəl sektoru da əhatə edən yeni maliyyələşmə modellərinin hazırlanması.
- Hövzə su potensialına görə məhsul növünün müəyyən edilərək suya görə kənd təsərrüfatı yanaşmasının əsas götürülməsi,
- Suvarma obyektlərinin, rəqəmsal texnologiyalarla uzaqdan idarəetmə və avtomatlaşdırılması təmin edilərək qənaətli su istifadəsi hədəflərinə çatılması və suvarmada enerji xərclərinin azaldılmasına dair tədbirlərin artırılması,
- Cəmiyyətin hər bir təbəqəsinin su, meteorologiya və iqlim dəyişikliyi savadlılığının artırılması üçün təhsil və maarifləndirmə fəaliyyətlərinin həyata keçirilməsi,
- Su idarəetməsinə dair AR-GE işlərinin dəstəklənməsinin və inkişaf etdirilməsinin təmin edilməsi.
Yaşama hüququ olan su ehtiyatlarımızın qorunması və dayanıqlı idarə olunması üçün qurumlararası koordinasiya təmin edilməlidir. Su idarəetməsi müəyyən qrupların işi deyil, bütün bəşəriyyətin və canlılığın məsələsidir. Texnologiya proqnozlaşdırılan məhsuldarlıq artımını təmin etmək və ehtiyatlardan səmərəli istifadə etmək nöqtəsində hərəkətverici qüvvəyə malikdir. Torpaq və su ehtiyatlarının dayanıqlı istifadəsi və idarə olunmasında elmi prosesin effektivliyi artırılmalı, qabaqcıl texnologiyadan istifadə mədəniyyəti inkişaf etdirilməlidir.
