Əncir Yetişdiriciliyi Necə Edilir?
Əncir yetişdiriciliyi, min illik tarixə malik olan və Aralıq dənizi iqliminin hökm sürdüyü bölgələrdə intensiv şəkildə həyata keçirilən bir kənd təsərrüfatı fəaliyyətidir. Türkiyə, əncir yetişdirilməsində dünya miqyasında mühüm bir oyunçudur və bu sahədə xüsusilə Ege bölgəsinin məhsuldar torpaqları ilə seçilir. Bundan əlavə, əncirin sağlamlıq baxımından bir çox faydası var. Xüsusilə, yüksək lif tərkibi sayəsində həzm sistemini dəstəkləyərkən, antioksidantlarla zəngin olması ilə də immunitet sistemini gücləndirir. Günümüzdə davamlı kənd təsərrüfatı təcrübələrinin əhəmiyyət qazandığı bir dövrdə, orqanik əncir yetişdiriciliyi də getdikcə daha çox maraq görür. Kimyəvi gübrə və pestisid istifadəsinin minimum səviyyədə saxlanıldığı, torpağın və su ehtiyatlarının qorunduğu orqanik əncir yetişdiriciliyi, həm ekoloji cəhətdən təmiz bir yanaşmanı mənimsəyir, həm də yüksək keyfiyyətli məhsulların əldə edilməsinə şərait yaradır. Nəticə etibarilə, əncir yetişdiriciliyi həm iqtisadi, həm də ekoloji cəhətdən dəyərli bir kənd təsərrüfatı fəaliyyəti olub, dünya miqyasında və xüsusilə Türkiyədə böyük əhəmiyyətə malikdir.
Əncir Sortları Hansılardır?
Əncir, dünyada bir çox fərqli növə və sorta sahib olan bir meyvədir. Bəzi populyar əncir sortları :
Sarı Lop (Calimyrna): Türkiyənin Ege bölgəsində yetişdirilən populyar bir sortdur. Sarı Lop, böyük, sarımtıl-qəhvəyi rəngli və şirin bir əncir kimi tanınır.
Smyrna (İzmir Ənciri): Sarı Lop ilə eyni ailədən gələn bu sort, daha kiçik və şirindir. İzmir və ətrafında tez-tez yetişdirilir.
Brown Turkey (Qəhvəyi Türkiyə): Bu sort, qəhvəyi qabığı və şirin içi ilə tanınır. Orta ölçülü və olduqca ləzzətlidir.
Mission (Ərəb): Qara bənövşəyi rəngdə olan bu əncir sortu, şirin və şəkərli bir içə sahibdir. Xüsusilə Amerikada tez-tez yetişdirilir.
Kadota: Bu sort, yaşıl-qəhvəyi rəngli bir qabığa və şirin bir içə sahibdir. Orta ölçülü və olduqca ləzzətlidir.
Adriatic: Bu sort, ağ və ya açıq sarı rəngli bir qabığa və şirin bir içə sahibdir. Orta ölçülü və sulu bir quruluşa malikdir.
Black Mission: Qara və parlaq bir qabığa sahib olan bu əncir sortu, şirin və aromatik bir dada malikdir.
Osborn Prolific: Bu sort, böyük və şirin əncirlər istehsal edir. Çox məhsuldar bir ağacdır və orta ölçülü olub yaşıl-qəhvəyi bir rəngə malikdir.
Brunswick: Bu sort, şirin və sulu bir içə sahib olan böyük əncirlər istehsal edir. Qabıq rəngi sarı-qəhvəyidir.
Violet de Bordeaux: Bənövşəyi qara bir qabığa və şirin bir içə sahib olan bu sort, kiçik və aromatikdir.
Bu sortların hər biri, fərqli iqlim və torpaq şəraitində yetişə bilər və fərqli ləzzət profillərinə malikdir. Əncir sortları arasında ən yaxşı ləzzəti və məhsuldarlığı əldə etmək üçün uyğun qulluq və yetişdirmə üsullarının tətbiq edilməsi vacibdir.
Əncir Yetişdiriciliyində İqlim Və Torpaq Quruluşu
Bu bitki, qışları mülayim və yayları isti və quraq keçən bölgələrdə, illik orta temperaturu 18-20°C arasında olan yerlərdə ən yaxşı şəkildə yetişir. Meyvə yaranmasından məhsul yığımının sonuna qədər olan dövrdə, xüsusilə may-oktyabr aylarında, daha yüksək orta temperaturlara ehtiyac duyur. Xüsusilə meyvənin yetişmə və qurutma dövründə (avqust-sentyabr) 30°C-yə çatan orta temperaturlar uyğundur. Əncir, qısamüddətli -9°C-dən yuxarı soyuqlara dözə bilər; lakin oktyabr-noyabr aylarında -3, -4°C-yə qədər düşən erkən şaxtalar, gənc ağaclara zərər verə bilər və ağacın məhv olmasına yol aça bilər. Qışda -4°C və -7°C temperaturlar, xüsusilə erkək əncirlərdə "boğa" məhsuluna və əncir arısına zərər verə bilər. Bu səbəbdən, erkək əncir bağları şimal tərəfi qapalı və cənuba baxan bölgələrdə salınmalıdır. Qurutma mövsümündə iyul aylarının yağışsız və buludsuz keçməsi arzu edilir. Qurutma dövründə hava rütubəti %40-45 arasında olmalıdır. Yetişmə dövründə yüksək nisbi rütubət, meyvələrdə çatlara səbəb ola bilər.
Torpaq tələbləri baxımından, əncir ağacı çox rütubətli torpaqlar istisna olmaqla demək olar ki, hər növ torpaqda yetişə bilər. Lakin, quru əncir keyfiyyəti üçün dərin, qumlu-gilli, orqanik maddə və əhənglə zəngin torpaqlara üstünlük verilir. Torpağın pH dəyəri 6, 7, 8 arasında neytral və ya neytrala yaxın olmalıdır. Natrium və bor minerallarının həddindən artıq miqdarına qarşı həssasdır. Yüksək qrunt suları səviyyəsi və qeyri-sabit qrunt suları, ağaclar üçün zərərlidir. Qrunt sularının səviyyəsi səthdən 2 metrdən yaxın olmamalıdır.
Əncir Yetişdiriciliyində Ting Əkilməsi
Əkin aparılacaq ərazinin hazırlığı mərhələsində, xüsusilə maili ərazilərdə, su daşqınlarına qarşı tədbir alınmalı və yay aylarında dərin köklü və rizomları olan alaq otlarından təmizlənməlidir. Əkin üçün seçiləcək tinglər 1-2 yaşları arasında, sağlam və inkişaf etmiş olmalıdır. Əncir tingləri ən uyğun olaraq qış yuxusu dövründə, yəni yarpaq tökümü ilə yazda yenidən şirə hərəkətinin başlaması arasında, əkilməlidir. Lakin qışda çox soyuq və şiddətli şaxta hadisələrinin olmadığı bölgələrdə, payız yarpaq tökümündən sonra da əkin edilə bilər. Hamar ərazilərdə adətən kvadrat və ya düzbucaqlı əkin formaları üstünlük təşkil edərkən, az maili ərazilərdə üçbucaq əkin forması, maililiyin %3-dən çox olduğu hallarda isə kontur əkin formasına üstünlük verilir.
Əkin məsafəsi, torpaq şəraitinə və iqlim şərtlərinə bağlı olaraq dəyişiklik göstərir. Dayaz və məhsuldar olmayan torpaqlarda əkin aralıqları daha dar saxlanıldığı halda, dərin və məhsuldar torpaqlarda daha geniş aralıqlara üstünlük verilir. Əkin tamamlandıqdan sonra tingə can suyu verilir. Son olaraq, tingin çətir hissəsi, əkindən dərhal sonra və ya zoğ verməzdən əvvəl müəyyən edilmiş çətir hündürlüyündən kəsilir. Tingin gövdəsi günəş yanığından qorunmaq üçün qoruyucu materiallarla sarıla bilər və ya əhənglə ağardıla bilər. Bu addımları izləyərək əncir tingi əkə bilər və sağlam bir əncir bağı yarada bilərsiniz.
1 Dönümdə Nə Qədər Əncir Ağacı Əkilir?
Tövsiyə olunan əkin aralığına görə, minimum 6×6 metr olaraq müəyyən edilən bir əkinlə, 1 dönümdə təxminən 15 ilə 30 arasında əncir ağacı əkilə bilər. Lakin, daha geniş bir sahə buraxaraq 8×6 və ya 8×8 metr əkin etmək, ağacların daha sağlam və məhsuldar şəkildə böyüməsini təmin edir. Bu məlumatlar işığında, 1 dönümlük bir əraziyə 15 ilə 30 arasında əncir tingi əkilə bilər. Əkin sıxlığı, ağacların yaxşı şəkildə inkişaf etməsi, günəş işığına çıxışı və məhsul yığımı zamanı asanlıq təmin etmək üçün vacibdir. Əkin aparılacaq ərazinin şəraiti, su mənbələri və torpaq quruluşu da nəzərə alınaraq ən uyğun əkin aralığı müəyyən edilməlidir.
Əncir Ağacı Necə Budanır?
Təbii inkişafına buraxılan əncir ağacları, ana budaqlarının davamlı uzunlamasına böyüməsi səbəbindən zəifləyir və qocalır. Bu vəziyyət, ağacın alt hissələrinin çılpaq qalmasına, günəş yanıqlarına və məhsul keyfiyyətində düşüşə yol açır. Bu səbəbdən, yüksək keyfiyyətli məhsul əldə etmək və ağacın ömrünü uzatmaq üçün müntəzəm budama aparılmalıdır. Əncir ağaclarında üç əsas budama növü mövcuddur: forma budaması, məhsul budaması və cavanlaşdırma budaması.
Forma Budaması: Uyğun aralıqlarla 3-4 göz saxlanılaraq, ağacın ana budaqları müəyyən edilir. Ağac gövdəsinə bərabər şəkildə paylanmış ana budaqların balanslı şəkildə böyüməsi təşviq edilir. Bu proses, ağacın dik və qüvvətli bir ana çətir formalaşdırmasını təmin edir.
Məhsul Budaması: Bu budama növü, məhsuldarlıq dövründəki ağacların formasını qorumaq və balanslı bir böyümə təmin etmək üçün edilir. Seyrəltmə apararaq işığın hər tərəfə bərabər paylanmasını təmin edir. Qışda sıx, xəstə və qurumuş budaqlar kəsilir. Yayda isə istənməyən zoğlar və meyvə budaqları çıxarılır.
Cavanlaşdırma Budaması: Qocalmış və baxımsız ağaclarda istifadə olunur. Qurumuş və xəstə budaqlar təmizlənir və ağac cavanlaşdırılır. Bütün budaqlarda qısaltma aparılır və yeni zoğlar təşviq edilir.
Bu budama texnikaları, əncir ağacının sağlam, balanslı və məhsuldar şəkildə böyüməsini təmin edir, beləliklə daha keyfiyyətli məhsul əldə edilir.
Əncir Yetişdiriciliyində Suvarma
Əncir ağaclarının illik yağış ehtiyacı 625 mm-dir. Yağış miqdarı 550 mm-dən aşağı düşdükdə suvarma aparılması lazımdır. Yağışın miqdarı ilə yanaşı, yağışların düşmə forması və il ərzində paylanması da suvarma ehtiyacına təsir edən amillər arasında yer alır. Xüsusilə məhsulun yetişmə dövründəki iyul, avqust və sentyabr aylarındakı quraqlıq, yarpaq tökümlərinə və meyvə keyfiyyətinin düşməsinə səbəb ola bilər. Bu vəziyyətdə meyvələr kiçik, ləzzətsiz, az ətli və şirəsiz ola bilər. Bu növ əncirlərin bazar dəyəri də aşağı olar. Hamar ərazilərdə yağışın kifayət qədər olduğu illərdə, suvarma aparmadan əncir yetişdirilə bilər. Lakin yağış qeyri-kafi olduqda 1-2 dəfə suvarma aparılmalıdır. Həmçinin, həddindən artıq və gec suvarma aparmaqdan çəkinmək lazımdır. Xüsusilə Sarılop sortu, suvarma mövzusunda həssasdır. Bu səbəbdən suvarmalara məhsul yığımına bir ay kala son verilməlidir.
Əncir Yetişdiriciliyində Gübrələmə
Düzgün bir gübrələmə proqramı üçün ilk addım, torpaq analizinin aparılmasıdır. Analiz nəticələrinə görə də gübrə seçilir. Azot, yarpaq böyüməsini və zoğ uzunluğunu təşviq edərkən, həddindən artıq istifadəsi meyvə iriliyini azaldaraq meyvə keyfiyyətinə mənfi təsir göstərir. Fosfor, kök inkişafını təşviq edir. Bu səbəbdən fosforlu gübrələr adətən yazda və ya torpaq hazırlığı zamanı tətbiq olunur. Kalium, meyvə keyfiyyətini artırır, meyvələrin günəşdə yanmasının qarşısını alır və ağacın stres tolerantlığını artırır. Əncir ağaclarına kaliumlu gübrələr adətən yay sonu və ya erkən payızda tətbiq olunur. Orqanik gübrələr, torpağın quruluşunu yaxşılaşdırır, mikroorqanizm fəaliyyətini təşviq edir və torpaq məhsuldarlığını artırır. Bu səbəbdən, əncir ağaclarına peyin, kompost və ya digər orqanik materiallar məhsul yığımından dərhal sonra və ya payızda tətbiq edilə bilər. Gübrələrin tətbiqi zamanı diqqətli olunmalı və həddindən artıq gübrələmənin qarşısını almaq üçün gübrə miqdarı diqqətlə hesablanmalıdır. Hər ağac və hər bağ fərqli olduğundan, gübrələmə proqramı hər il nəzərdən keçirilməli və lazım gəldikdə düzəlişlər edilməlidir.
Əncir Yetişdiriciliyində Məhsul Yığımı
Təzə əncir yığımı, meyvənin istehlakçıya təqdim edilmə formasına və keyfiyyətinə birbaşa təsir göstərir. Təzə əncirlərin yığılması üçün adətən qamış, hovuz və söyüddən hazırlanmış səbətlərdən istifadə olunur. Bu səbəbtlərin daxili səthlərinin hamar olması, əncirlərin zərər görməməsi və meyvənin təzə bazarlara daşınarkən zədələnməməsi üçün vacibdir. Yığım vaxtı, əncir meyvələrinin yetişkənliyindən asılı olaraq dəyişir. Daxili bazar üçün təzə əncirlər tam yemə yetişkənliyində yığıldığı halda, xarici bazar üçün meyvələr yola davamlı olması üçün və tələbə görə tam yetişmədən yığılır. Yetişmiş bir əncir meyvəsi, qabığının sorta məxsus rəngini almış, parlaq, elastik və asan soyula bilən olmalıdır. Bundan əlavə, şirin, şirəli və yumşaq bir meyvə ətinə sahib olmalıdır. Yığım prosesi əllə aparılır və yığılan əncirlərin yığım zamanı zərər görməməsi üçün diqqətlə həyata keçirilməlidir. Təzə əncirlərin yığımı, səhər erkən saatlarda, hava sərin ikən aparılmalı və günəşə məruz qoyulmamalıdır. Yığılan məhsul, kölgə və sərin bir yerdə qablaşdırılmalı və ən qısa müddətdə bazara göndərilməlidir.
Quru əncirlər isə, ağacda su itirir və öz-özünə tökülür. Bu tökülən əncirlərin yığılması, xüsusilə quru əncirlərdə yarana biləcək kif göbələklərinin və əncir qurdu kəpənəklərinin mənfi təsirlərini qarşısını almaq üçün vacibdir. Quru əncirlərin yığılması prosesi, hər gün müntəzəm olaraq aparılmalı və yığım qabı kimi 10-15 kiloqramlıq səbət, kova və ya oxşar qablar istifadə edilməlidir.
Əncir Ağacı Neçə İldən Sonra Meyvə Verir?
Əncir ağacları əkildiyi ildən başqa, ən geci ikinci il ərzində meyvə verməyə başlayır. Bu vəziyyət, tingin əkildiyi zaman adətən 1-2 yaşları arasında olduğunu nəzərə alaraq ifadə edilir. Beləliklə, əncir ağacı əkildiyi ildən etibarən növbəti il və ya ən geci ikinci il ərzində meyvə verməyə başlayır.