Quru lobya yetişdirilməsi, ölkəmizdə noxuddan sonra ən çox istehsalı edilən paxlalı bitkidir. Quru lobya torpaqdan mühüm miqdarda qida maddəsi çəkir. Çapa bitkisi və paxlalı olması səbəbindən əkin növbəsində istifadə edilməsi tövsiyə olunur. Taxıl bitkilərindən sonra əkin növbəsinə alındıqda daha müsbət nəticələr əldə edilir. Torpağın azot və humus tərkibini artıraraq, sonrakı bitkilərin məhsuldarlığına müsbət təsir göstərir.
Quru Lobya Necə Yetişdirilir
Torpaq Tələbi
Lobya, yaxşı drenaj xüsusiyyətlərinə malik qumlu-gillicəli torpaqlardan tutmuş, ağır gilli torpaqlara qədər geniş bir ərazi spektrində uğurla yetişdirilə bilər. Lakin, ağır gilli torpaqlarda suvarma və yağışlardan sonra yaranan qaymaq təbəqəsinə diqqət yetirilməsi vacibdir. Lobya, üzvi maddələrlə zəngin torpaqlarda ən yaxşı məhsuldarlığı verir. Asidik pH səviyyələrini sevmir. Tuzlu torpaqlar lobya məhsuldarlığını azalda bilər. Həddindən artıq rütubət, çox suvarma və torpaqda suyun uzun müddət qalması bitkiyə zərər verə bilər və məhsuldarlığın düşməsinə səbəb olar.
Torpağın hazırlanması
Lobya istehsalında torpağın vaxtında və düzgün şəkildə işlənməsi məhsuldarlığın artmasına töhfə verir. Payızda torpaqdakı alaq otlarının miqdarından asılı olaraq şumun dərinliyi tənzimlənməlidir. Əgər anız və ot miqdarı çoxdursa, şum dərinliyi 18-20 sm olaraq müəyyən edilir. Baharda torpaq uyğun vəziyyətə gəldikdə, qazayağı ilə ikinci torpaq işlənməsi həyata keçirilir.
Sort və Toxumluq
Eskişehir Keçid Qurşağı Kənd Təsərrüfatı Araşdırma İnstitutu tərəfindən təsdiqlənmiş, bölgəyə xas sortlar arasında Göynük-98, Akman-98, Karacaşehir-90 və Yunus’90 yer alır.
Quru Lobya Əkin Zamanı və Əkin
Ege bölgəsində torpaq temperaturuna uyğun olaraq, əkin zamanı adətən Aprel ayının sonu ilə May ayının əvvəlinə təsadüf edir. Əkin prosesi toxumsəpənlə həyata keçirilməlidir. Cərgəarası məsafə sort və yetişdirmə şəraitindən asılı olaraq dəyişə bilər; tipik olaraq 40–60 sm arasında cərgəarası məsafəyə üstünlük verilir. Cərgədaxili məsafə isə 5 sm–15 sm arasında dəyişir. Ən uyğun bitki sıxlığı, bodur (alçaqboylu) tiplərdə m²-ə 20–25 bitki, yarımsarmaşıqlarda isə 10–15 bitki olmalıdır. Maşınla çapa ediləcəksə, cərgəaraları traktor və maşının eninə uyğun şəkildə tənzimlənməlidir. Əkin dərinliyi yüngül torpaqlarda və iri toxumlarda 5–10 sm, ağır torpaqlarda və kiçik toxumlarda isə 3,0–5,0 sm arasında olmalıdır. Toxumluq miqdarı sortun bodur və ya sarmaşıq olması, əkin sıxlığı, əkin üsulu və toxumun iriliyindən asılı olaraq dəyişir. Cərgəvi əkində kiçik toxumlu sortlar üçün 6–7 kq/da, orta ölçülü sortlarda 7–10 kq/da, iri toxumlu sortlarda isə 10–12 kq/da toxumluq istifadə olunur.
Quru lobya hansı fəsildə yetişir
Lobya yetişdirilməsi üçün zəruri olan uyğun iqlim və torpaq şəraitinin təmin edilməsi olduqca vacibdir. Lobya toxumları adətən 15-20 dərəcə temperatur arasında cücərməyə meyllidir. Əkindən sonra toxumların cücərməsi adətən 7-10 gün ərzində baş verir, lakin aşağı temperaturlarda bu müddət 20-25 günə qədər uzana bilər. Lobya bitkisinin vegetasiya müddəti növünə, sortuna və əkin zamanına bağlı olaraq 70 ilə 140 gün arasında dəyişir. Lobya yetişdirilməsinin uğurlu olması üçün torpaqların gillicəli, şoranlıq və qələvilik problemi olmayan məhsuldar sahələr olması vacibdir. Bundan əlavə, lobya bitkisi sink elementinə yüksək ehtiyac duyur. Mülayim iqlim tərəvəzləri arasında olan lobyalar adətən mart ayının sonlarından aprel ayına qədər olan dövrdə açıq sahədə yetişdirilməyə başlanır. Əkin zamanı regional ekoloji şəraitdən asılı olaraq may ayına qədər tədricən davam edə bilər. Lobya bitkisi temperatur sıfırdan aşağı düşdükdə, xüsusilə -2, -3 dərəcə kimi aşağı temperaturlarda böyük zərər görə bilər. Həmçinin, küləyin çiçəkləmə mərhələsində lobya yetişdirilməsinə zərər verə biləcəyi unudulmamalıdır.
1 dönümə neçə kilo quru lobya əkilir
Quru lobya əkinində istifadə olunan toxum miqdarı və əkin sıxlığı kimi amillərdən asılı olaraq, 1 dönümə əkilən quru lobya miqdarı dəyişə bilər. Toxumluq miqdarı sort, iqlim şəraiti, əkin üsulları və yerli kənd təsərrüfatı təcrübələrinə görə dəyişiklik göstərir. Ümumi danışmaq gərəkirsə, cərgəaralarına görə dəyişən toxumluq miqdarları mövcuddur. Kiçik dənəli sortlar üçün dekara əkiləcək toxumluq miqdarı adətən 6-7 kq/da arasındadır. Orta ölçülü dənəli sortlarda bu miqdar 7-10 kq/da arasında dəyişərkən, iri dənəli sortlarda isə toxumluq miqdarı 10-12 kq/da olaraq müəyyən edilir. Lakin, bu rəqəmlər ümumi bir təxmindir və müəyyən bir bölgə və ya kənd təsərrüfatı tətbiqinə bağlı olaraq dəyişə bilər. Ən dəqiq məlumatı almaq üçün yerli kənd təsərrüfatı mütəxəssislərinə müraciət etməyiniz tövsiyə olunur.
Quru Lobyanın Gübrələnməsi
Baharda şumdan əvvəl, dekara 2–3 ton peyin verilməsi torpaq keyfiyyətini artıraraq bitki inkişafı və məhsuldarlıq baxımından müsbət təsir göstərir. Gübrə miqdarının ən optimal şəkildə müəyyən edilməsi üçün torpaq analizi aparılması vacibdir. Əkin öncəsi torpaq hazırlığı zamanı, dekara 12–16 kq arasında DAP (Diamonium fosfat) tətbiq edilməlidir. Həddindən artıq əhəngli torpaqlarda bitkinin sink qəbulu çətinləşə bilər, bu halda dekara təxminən 3 kq sink-sulfat tətbiq edilərək məhsuldarlıq artırıla bilər. Quru lobya yetişdirilməsində, üst gübrələmə prosesi adətən tövsiyə edilmir.
Quru Lobya Yetişdirilməsi Qulluq
Toxumlar əkildikdən sonra, torpaq səthində yaranan sərt təbəqə səbəbindən cücərmə çətinləşə bilər. Bu vəziyyəti aradan qaldırmaq üçün, yüngül bir yağış yağdırma və ya "qıdıqlama" adlanan dırmıq istifadəsi ilə torpaq səthindəki sərt təbəqə sındırılmalıdır. Alaq otlarına nəzarət üçün herbisidlərdən istifadə etmək vacibdir; bu dərmanlar həm əkindən əvvəl, həm də əkindən sonra tətbiq oluna bilər. Əgər herbisid istifadə edilmirsə, bitkilər 10–15 sm boya çatdıqda əllə çapa edilməlidir. İlk çapa prosesindən sonra, çiçəkləməyə qədər daha bir çapa tətbiq edilməlidir. Cərgəaraları dardırsa əl çapası, genişdirsə maşınla çapa seçilməli və kök boğazı diqqətlə doldurulmalıdır. Çapa prosesi çox vaxt suvarmadan sonra torpaq tavına gəldikdə edilməlidir, beləliklə su itkisi azaldılaraq qaymaq təbəqəsi sındırılmış olar. Çapa prosesi torpaqdakı azot miqdarını artıraraq və faydalı bakteriya fəaliyyətini təşviq edərək bitki inkişafına töhfə verir. Lakin, çiçəkləmə dövründə çapa etməkdən qaçınılmalıdır, çünki bu çiçək tökülməsinə səbəb ola bilər.
Quru Lobyanın Suvarılması
Toxumun cücərməsi üçün lazım olan su miqdarı toxumun öz çəkisi qədər olmalıdır. Bu səbəbdən, əgər torpaqda kifayət qədər nəm yoxdursa, tarla suvarma ilə nəmləndirilməlidir. Alternativ olaraq, quraq bir mühitdə əkin ediləcəksə, toxumlar əkin dərinliyinin 4–5 sm altına enəcək şəkildə suvarılmalıdır. Quru lobya yetişdirərkən, sahəyə su verilərkən göllənmə olmamasına diqqət yetirilməlidir, çünki su göllənməsi kök çürüməsini artıra bilər. İlk suvarma adətən çiçəkləmə öncəsində edilir və çiçəkləmə zamanı su verilmir. Bu səbəbdən, çiçəkləmə öncəsində verilən su miqdarına diqqət yetirilməlidir. Əgər bitki çiçəkləmə və paxla əmələ gəlməsi zamanı kifayət qədər su ala bilməsə, çiçək və paxla tökülməsi baş verə bilər, eyni zamanda paxlada dənə sayı azala bilər. Çiçəkləmə dövründən sonra 3–4 suvarma daha edilə bilər. İsti havalarda və qumlu-süzək torpaqlarda suvarma tezliyi 5–10 gündə bir, sərin və gilli torpaqlarda isə 10–15 gündə bir olmalıdır. Damla suvarma sistemi ən yaxşı məhsuldarlığı təmin edir. Damla suvarma sistemi yoxdursa, şırım suvarma seçilməlidir.
Xəstəlik və Zərərvericilərlə Mübarizə
Toxumdan çıxışın ardından, lobya bitkisinin danaboğaz zərərvericisinə qarşı qorunması üçün dərmanlı kəpək tətbiq edilməlidir. Quru lobyada tez-tez rast gəlinən əsas xəstəliklər arasında Antraknoz, Pas Xəstəliyi, Lobya Mozaika Virusu və Kök Çürüməsi var. Bu xəstəliklərdən qorunmaq üçün dərmanlanmış toxumlar istifadə edilməli və uyğun bir funqisid ilə dərmanlama həyata keçirilməlidir. Lobyada ortaya çıxan ən mühüm zərərvericilər arasında lobya böcəyi (Bruchus), mənənələr və qırmızı hörümçəklər var. Bu zərərvericilərə qarşı mübarizədə uyğun bir insektisid istifadə edilməlidir.
Məhsul Yığımı, Harman və Məhsuldarlıq
Lobyanın erkən yığılması, dənələrin su itkisi səbəbindən büzüşməsinə və məhsul itkisinə yol aça bilər. Yığımın gecikməsi isə paxlaların çatlamasına və dənə tökülməsinə səbəb ola bilər. Bu səbəblərlə yığım vaxtı, paxlaların əksəriyyətinin saraldığı, lakin hələ tamamilə quru olmadığı bir dövrdə həyata keçirilməlidir. Əllə edilən yığım bitki kökləri ilə birlikdə çıxarıldığı üçün lobyanın torpağa buraxacağı azot miqdarını əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər. Bu səbəbdən bitki köklərinin torpaq içində qalmasını təmin edəcək bir yığım üsulu seçilməlidir. Lobyanın dənə məhsuldarlığı adətən 180-230 kq/da arasındadır.
Quru lobya neçə gündə yığılır?
Quru lobyanın yığım müddəti sort və yetişmə şəraitindən asılı olaraq dəyişiklik göstərə bilər. Adətən quru lobya əkinindən yığıma qədər keçən müddət 80 ilə 120 gün arasında dəyişə bilər. Lobya bitkisi çiçəkləmə dövründən yetkinləşmə prosesinə keçənə qədər bu müddət ərzində inkişaf edir və yığım üçün uyğun vəziyyətə gəlir. Yığım vaxtı adətən paxlaların yetkinləşmə prosesi başa çatdıqda, dənə rəngi dəyişib quruduqda həyata keçirilir.
1 dönüm ərazidən nə qədər quru lobya çıxır?
Quru lobya məhsuldarlığı bir çox amildən asılı olaraq dəyişir, buna görə də dəqiq bir rəqəm vermək çətindir. Lakin, orta hesabla bir təxminlə, lobyanın dənə məhsuldarlığı adətən 180-230 kq/da arasındadır. Məhsuldarlıq regional iqlim şəraiti, torpaq keyfiyyəti, əkin üsulları, istifadə olunan gübrə və suvarma kimi bir çox amildən asılı olaraq dəyişkənlik göstərir. Bu səbəbdən müəyyən bir bölgə və şərait üçün daha dəqiq təxmin almaq üçün yerli kənd təsərrüfatı mütəxəssislərinə və ya aqronomlara müraciət etmək vacibdir.
Lobya Məhsuldarlığını Artırmaq Üçün Nə Edilməlidir
Lobyada ən optimal məhsuldarlıq damla suvarma sistemi istifadə edilərək əldə edilir.
Quru lobya istehsalında yığımın erkən həyata keçirilməsi dənələrin su itkisinə məruz qalmasına və buna görə də yüksək məhsul itkisinə səbəb ola bilər. Əksinə, gec yığım paxlaların çatlamasına və tökülməsinə yol açaraq məhsul itkisinə səbəb ola bilər. Buna görə də yığımın uyğun vaxtda həyata keçirilməsi vacibdir. Yığım vaxtı paxlaların əksəriyyətinin saralmasından anlaşılır, lakin paxlaların həddindən artıq quru olmamasına diqqət yetirilməlidir.
Əllə yığım bitki köklərindəki azotun torpağa çatmasına mane ola bilər. Bu səbəbdən məhsuldarlıq baxımından lobyanın kökləri torpaq içində qalacaq şəkildə yığım edilməsi böyük əhəmiyyət kəsb edir.
Sırıqlı lobya yetişdirilməsində şpaler üsulundan istifadə edilməsi məhsuldarlığı artıra bilər.
Torpağın pH dəyərinin 5,5 ilə 6,7 arasında olması daha yüksək məhsuldarlıq təmin edir.
İsti və quru lobya yetişdirmə bölgələrində buxarlanmanı azaltmaq məqsədilə sahənin ətrafı qarğıdalı kimi hündür bitkilərlə əhatə olunduqda məhsuldarlıq arta bilər.
Alaq otlarına qarşı mübarizənin müntəzəm şəkildə aparılması məhsuldarlığı artırır.
Xəstəlik kimi hallarda erkən müdaxilə və uyğun dərmanlamalar lobyanın keyfiyyətli məhsul verməsinə və məhsuldarlığın müsbət təsir görməsinə kömək edir.
Dünya Quru Lobya Məlumatları
Paxlalılar arasında quru lobya dünya miqyasında ən geniş əkin sahəsinə malik olan məhsuldur və 105 ölkədə yetişdirilir. Xüsusilə Asiya və Amerika qitələrində intensiv şəkildə istehsal olunan quru lobyanın əkin sahələri 2015-ci ildə 32 milyon hektar səviyyəsində ikən, 2019-cu ildə %5,8-lik bir artımla 33 milyon hektara çatmışdır. 2019-cu il FAO məlumatlarına görə, quru lobya paxlalı bitkilərin əkin sahələrinin %37-ni təşkil edir və paxlalı istehsalının %33-ünü təmsil edir. 2019-cu ilə qədər 33 milyon hektarlıq sahədə 30 milyon ton quru lobya istehsal edilmişdir. Lakin, 2018-2019 dövründə quru lobya əkin sahələri %7,2 və istehsal %3,5 nisbətində azalmışdır. Quru lobya əkin sahələrində Hindistan 12 milyon hektar ilə birinci yerdədir, onu müvafiq olaraq Myanma (3,2 milyon hektar) və Braziliya (2,6 milyon hektar) izləyir. İstehsalda isə Myanma 5,8 milyon ton ilə lider mövqedədir; Hindistan (5,3 milyon ton) və Braziliya (2,9 milyon ton) müvafiq olaraq ardınca gəlir.
Türkiyə Quru Lobya Məlumatları
Quru lobya əkin sahələri; 2020/21 istehsal dövründə Türkiyədə 102 min hektar sahədə reallaşdı. Bu sahələrin demək olar ki, %54-ü İç Anadolu Bölgəsində yerləşir, %15-i isə Doğu Anadolu Bölgəsindədir. 2020-ci ildə əvvəlki ilə nisbətən quru lobya məhsuldarlığı %7,1 nisbətində artmışdır. Quru lobya əkin sahələrində 2015/16 istehsal dövrünə nisbətən 2020/21 istehsal dövründə təxminən %10 civarında bir artım qeydə alınmışdır.
Türkiyənin quru lobya istehsalı; 2020/21 istehsal dövründə 280 min ton olaraq reallaşmışdır və bu miqdarın %68-i İç Anadolu Bölgəsindən təmin edilmişdir. Konya vilayəti Türkiyənin quru lobya istehsalının %22,3-ünü təkbaşına qarşılamışdır. 2020-ci il quru lobya istehsalı əvvəlki ilə nisbətən %24 nisbətində artım göstərmişdir.
