Tüm Yazılar
Safran Yetişdiriciliyi Necə Edilir?
Safran, Crocus sativus L. adlı bitkinin qurudulmuş stiqmasıdır. Bu bitki payızda yarpaqları ilə birlikdə bənövşəyi rəngli çiçəklər açan, soğanlı bir mədəni bitkidir. 20-30 sm hündürlüyündədir. Toxum verməyən triploid bir bitki növüdür və safran yetişdiriciliyi bitkinin soğanları ilə həyata keçirilir. Safran əldə edilən bitkiyə də safran adı verilir. Günümüzdə safran yalnız Safranbolunun Davutobası, Yörükköyü, Geren və Aşağıgüney kəndlərində 7 istehsalçı tərəfindən 5 dekar sahədə yetişdirilir. Karabük Kənd Təsərrüfatı İl Müdirliyinin səyləri nəticəsində, 2005-ci ildə bu sahə 9 dekara çatdırılmışdır. Safranın xarici görünüşü qırmızımtıl-narıncı rəngdə, asanlıqla qırıla bilən, ucları bir az daha geniş saplaqlar halındadır. Tam olanlar ucda üç hissəlidir. Acımtıl dadlı, güclü və xüsusi bir qoxuya malikdir. Safranın kimyəvi tərkibi efir və sabit yağ, acı maddə (pikrokrosin) və qırmızı rəngli boyaq maddəsi (krosin) ehtiva edir. Safran sinir sistemini stimullaşdıran, iştahaçıcı və aybaşı söndürücü təsirlərə malikdir. Eyni zamanda qoxu və rəng verici kimi də istifadə olunur, xüsusilə bir ölçü safran, özündən 100.000 qat artıq suyu aydın şəkildə sarı rəngə boyayır. Zərdənin (bir növ şirniyyat) tərkibində də olur. Avropa ölkələrində tortlarda və börəklərdə, Türkiyədə isə şirniyyatlarda (lokum) istifadəsi geniş yayılmışdır. Həmçinin, son zamanlarda safranın antitümör (şiş əleyhinə) təsirləri olduğu qeyd edilir.
Safran Yetişdiriciliyi Üçün İqlim və Torpaq Tələbi
Safran bitkisinin yetişmə şəraiti üzüm yetişdirilməsinə bənzərdir. Küləyə qarşı qorunan cənub yamaclarında uğurla inkişaf edir. Safran yetişdiriciliyi ilə məşğul olanlar bunu adətən ‘safran günorta kölgəsi görməsə yaxşı olar’ şəklində tərif edirlər. Safran, qumlu, boş, daşsız və yaxşı drenajlı torpaqlara üstünlük verir. Lakin qrunt suları yüksək olan torpaqları sevmir. Safran yetişdiriciliyi aparılacaq ərazi adətən bir il əvvəldən nadasa (dincə) qoyulur. Əkin vaxtına qədər torpaq kotan, qazayağı və dırmıq kimi alətlərdən istifadə edilərək əkin üçün hazır vəziyyətə gətirilir. Torpağın alaq otlarından və toxumlarından təmizlənməsi vacibdir, çünki safran əkildikdən sonra alaq otlarına nəzarət etmək çətindir. Safran əkini ən geci sentyabr ayının əvvəlinə qədər, üstünlüklə avqust ayında edilməlidir. Birinci il safran məhsuldarlığını maksimum səviyyəyə çatdırmaq üçün safran soğanlarının diametrinin ən azı 15-20 mm olması gərəkdiyi, Eskişehir Geçit Kuşağı Kənd Təsərrüfatı Araşdırma İnstitutunda aparılan tədqiqatlar nəticəsində müəyyən edilmişdir. Soğan diametri ilə safran məhsuldarlığı düz mütənasibdir. Əkin üçün hazırlanan tarlada 30-45 sm arası sıra məsafəsi olmaqla 10-12 sm dərinliyində şırımlar açılır. Bu şırımlara 10 sm sıraüstü məsafə ilə safran soğanları əkilir. Soğanların üzəri tamamilə yanmış mal peyini ilə 8-10 sm dərinliyində örtülür. Ən sonda bir neçə sm torpaqla örtülərək əkin prosesi tamamlanır. Bir dekara əkilən soğan miqdarı soğanın iriliyindən asılı olaraq dəyişir və adətən 150-600 kq arasında olur.
Yanmış mal peyini nadas dövründə torpağa qarışdırılaraq üzvi maddə miqdarını artırmaq məqsədilə istifadə olunur. Soğanların üzəri yanmış mal peyini və ya mişar talaşı ilə örtülə bilər. Safran tarlası bu şəkildə qurulduqda, üç-dörd il ərzində sökülmədən məhsul götürmək olar. Bu müddət bitkilərin sıxlığından asılı olaraq bir neçə il də uzadıla bilər. Soğanların sökülməsi yarpaqları tamamilə quruduqdan sonra iyul ayının əvvəllərində edilməlidir. Sökülən soğanlar rütubətsiz və sərin bir yerdə saxlanılaraq avqust ayının ortalarından etibarən yeni bir tarlaya əkilə bilər. Əkindən sonra çox su verilmir; lakin çiçəkləmə öncəsi suvarma məhsul məhsuldarlığını artıra bilər. Çiçəkləmə dövründə suvarma məhsula zərər verə bilər. Çiçəkləmə başa çatdıqdan sonra soğanların böyüməsini dəstəkləmək məqsədilə ehtiyac olduqda suvarma aparıla bilər. İqlimin quraq keçməsi halında, xüsusilə yazda suvarma aparıla bilər. İkinci ildən etibarən üzvi maddə təmini baxımından yanmış, alaq otu toxumlarından təmizlənmiş mal peyini istifadə edilərsə məhsul məhsuldarlığı arta bilər. Alaq otları ilə mübarizə diqqətlə aparılmalıdır. Herbisit istifadə edilmir, mexaniki mübarizəyə üstünlük verilir və çapalama zamanı soğanların zərər görməməsinə diqqət yetirilir.
Safran Yetişdiriciliyində Məhsul Yığımı və Safranın Qurudulması
Məhsul yığımı adətən oktyabr ayının ortalarında başlayır, çiçəklər hər səhər açmadan əvvəl qoparılır. Çiçəklərin açılmasını təmin etmək üçün qoparılmış çiçəklər kölgədə saxlanılır və stiqmalar, üç hissənin birləşdiyi yerin 0.5 sm qədər altından başlayaraq əllə, maqqaşla və ya qayçı ilə qoparılır. Qoparılmış stiqmalar 30°C-yə tənzimlənmiş havalandırmalı sobada və ya qurutma şkafında 24-26 saat ərzində qurudulur. Qurudulmuş məhsul taxta qutulara və ya tünd rəngli şüşələrə qoyularaq rütubətdən uzaq, sərin və işıq düşməyən bir yerdə saxlanılır. Stiqmalara mum, stamenlər, sarı rəngli erkək orqanlar, aspir (Carthamus tinctorius) çiçəkləri və s. qatılması keyfiyyəti aşağı sala bilər. Bu növ qatqılar bazar itkisinə səbəb ola bilər.
Safranın Faydaları Nələrdir?
- Safran afrodizyak təsiri ilə sinirləri stimullaşdırır.
- Aybaşı dövrü ağrılarına qarşı dəstəkləyici rol oynayır.
- Serotonin səviyyəsini tarazlaşdıraraq mənfi ruh halından qurtulmağı asanlaşdırır.
- Yuxunun keyfiyyətini artırır və motivasiya müddətini uzadır.
- İştahanı tənzimləyən xüsusiyyət göstərir.
- Omega-3 tərkibi zəngindir və bədənin B6 istehsalına dəstək olur.
- Xolesterolu aşağı salmağa və təzyiqi tarazlaşdırmağa kömək edir.
- Maqnezium, dəmir və kalium ehtiva edir.
- Ağciyər xəstəliklərində, xüsusilə bronxit və astma müalicəsində effektivdir.
- Ürək sağlamlığını qoruyur və ürək xəstəliklərinin qarşısını almaqda effektiv ola bilər.
- Altsheymer müalicəsinə dəstək ola bilər.
- Dəri baxımı, kosmetika və parfüm sənayesində istifadə olunur.
- Diş sağlamlığı üçün effektivdir.
Safran Yetişdiriciliyi Haqqında Maraq Doğuranlar
Safran bitkisi Türkiyədə haralarda yetişir?
Safran bitkisi Türkiyədə xüsusilə şimal-qərbdə yerləşən bəzi bölgələrdə yetişir. Türkiyədəki safran yetişdiriciliyinin mühüm bir hissəsi, xüsusilə Safranbolunun Davutobası, Yörükköyü, Geren və Aşağıgüney kəndlərində həyata keçirilir. Safran, adətən Qara dəniz bölgəsinin daxili hissələrində, xüsusilə Karabük vilayətinə bağlı bu kəndlərdə istehsal olunur. Safran bitkisi yetişdirmək üçün uyğun iqlim və torpaq şəraitinə ehtiyac duyur. Safran adətən qumlu, boş, daşsız və yaxşı drenajlı torpaqları sevir. Bundan əlavə, küləyə qarşı qorunan cənub yamaclarında yaxşı yetişir. İqlim tələbi üzüm bitkisinə bənzərlik göstərir. Lakin safran istehsalı yalnız bu bölgələrlə məhdudlaşmır. Safran yetişdirmək üçün uyğun şəraitə malik digər bölgələrdə də istehsal aparıla bilər. Safran istehsalı adətən xüsusi mikroklimat və torpaq xüsusiyyətlərinə malik müəyyən ərazilərdə cəmləşir.
Safran soğanı nədir?
Safran soğanı safran bitkisinin (Crocus sativus) kök hissəsində yerləşən bir orqanı təmsil edir. Bu soğanlar bitkinin böyüməsi və çoxalması üçün əsas strukturdur. Safran bitkisi çiçək açdıqda bu soğanlar torpaq altında olur. Safran soğanları torpaq altında dairəvi və ya oval formada olan, xaricdən sarımtıl-qəhvəyi bir qişa ilə örtülmüş yumru formalı strukturlardır. Hər bir safran soğanı bitki çiçək açdıqda onun böyüməsini və çoxalmasını təmin etmək üçün istifadə olunur. Bu soğanlar safranın əldə edildiyi hissələrdir, çünki safran bitkinin çiçəyinin dişi orqanlarında (stiqmalarında) yerləşən qırmızı rəngli saplaqlardır. Bu saplaqlar safran ədviyyatının əldə edildiyi hissə kimi tanınır və adətən soğanlar yığıldıqdan sonra qurudularaq istifadə olunur.
1 dönümdən nə qədər safran əldə edilir?
Bir dönümlük sahədən əldə edilən safran miqdarı dəyişə bilər və bir çox amildən asılıdır. Torpaq şəraiti, iqlim, qulluq və digər böyümə amilləri bu miqdara təsir edir. Lakin ümumilikdə, bir dönümlük sahədən birinci il orta hesabla 350-400 qram safran əldə edilə bilər. İkinci il 650-750 qram, üçüncü il isə 500-600 qram safran əldə edilə bilər. Bu miqdar safranın yaxşı yetişmə şəraitinə malik olduğu halları əhatə edir.
1 dönümə nə qədər safran əkilir?
Bir dönüm sahəyə neçə safran soğanı əkiləcəyi safran soğanlarının diametrinə və əkin sıxlığına bağlı olaraq dəyişə bilər. Safran əkini zamanı adətən soğanlar müəyyən bir sıra aralığına və sıraüstü məsafəyə görə əkilir. Məsələn, təxminən 15-20 mm diametrə malik safran soğanları istifadə edilərək və 30-45 sm sıraarası məsafə ilə 10-12 sm dərinliyində açılan şırımlara əkin edilirsə, bir dönüm sahəyə nə qədər safran əkilə biləcəyi bu parametrlərdən asılı olaraq dəyişir. Bu barədə dəqiq bir rəqəm vermək üçün daha spesifik məlumatlar lazımdır. Bununla belə, orta hesabla 150-600 kq arasında olur.
Safran nə qədər müddətə yetişir?
Safran yetişdiriciliyində safran əkildikdən sonra adətən 6-10 həftə ərzində çiçək açmağa başlayır. Lakin safranın tamamilə yetkinləşməsi və yığıla biləcək vəziyyətə gəlməsi üçün bir az daha uzun müddət lazımdır. Safranın məhsul yığımı vaxtı çiçəklərin açdığı dövrə təsadüf edir. Çiçəklər adətən payız aylarında, xüsusilə oktyabr ayında açır. Çiçəklərin açması ilə birlikdə safranın stiqmaları (safran saplaqları), çiçəyin ortasındakı üç qırmızı damarda aydınlaşır. Bu stiqmalar əllə, maqqaş və ya qayçı kimi alətlərdən istifadə edilərək diqqətlə toplanır. Safranın yetkinləşmə prosesi adətən bir neçə gün çəkə bilər. Yığılan stiqmalar daha sonra qurudularaq saxlanılır. Torpaq şəraiti, iqlim və digər müxtəlif amillərə bağlı olaraq böyümə və məhsul yığımı müddətləri dəyişə bilər.
Safran necə istifadə olunur?
Safran dünyanın ən dəyərli ədviyyatlarından biri kimi tanınır. Kəskin rəngi, unikal aroması və yüksək qiyməti səbəbindən tələb olunan bir ədviyyatdır. Safranın vətəni Cənub-Qərb Asiyadır və xüsusilə İran, İtaliya, Fransa və İspaniya kimi ölkələrdə yetişdirilir. Safran adətən yeməklərdə istifadə olunan bir ədviyyat kimi üstünlük təşkil edir. Anadolu torpaqlarında daha çox dərman kimi istifadə edildiyi halda, Hindistan, İran, Avropa, Mərakeş və Orta Asiya mətbəxlərində tez-tez rast gəlinir. Ədviyyatın kəskin qoxusu və güclü rəngi diqqət çəkir. Əslində qırmızımtıl rəngə malik olan safran suya atıldıqda sarı rəngə çevrilir. Bu xüsusiyyət safrana Ərəbcədə "sarı" mənasını verən "asfar" sözündən adını qazandırmışdır. Safran adətən bir neçə telli saplaq halında satılır və diqqətlə istifadə edilməlidir. Yeməklərə, plovlara, şorbalara, həmçinin şirniyyatlara xüsusi bir ləzzət qatır. Ədviyyatın dəyəri və xüsusi istifadəsi onu mətbəxlərdə xüsusi və arzulanan bir inqrediyentə çevirmişdir. Ən çox istifadə olunan yeməklər:
- Safran ət, toyuq və balıq yeməklərində; plov, tərəvəz yeməkləri və un məmulatlarında rəngləndirici kimi istifadə olunur.
- Südlü və irmikli şirniyyatlarda tez-tez üstünlük verilir.
- Osmanlı mətbəxindən günümüzə qədər gəlib çatan Safranlı plov qızılı rəngi ilə seçilir.
- Safranlı kərəviz şorbası, kərəvizin baş rolda olduğu, safranın rəng və aroma qatdığı bir reseptdir.
Gündəlik istifadədə 1 çay qaşığı miqdarı aşılmamalıdır, həddindən artıq istehlak zəhərləyici təsir göstərə bilər. Hamilə qadınların istifadəsi tövsiyə edilmir.
1 kilo safran soğanı neçə TL-dir?
Safran soğanlarının qiyməti müxtəlif amillərə bağlı olaraq dəyişə bilər. Bazar şəraiti, tədarük vəziyyəti, safran soğanlarının keyfiyyəti və yetişdiyi bölgə kimi amillər qiymətlərə təsir edə bilər. Bu səbəbdən güncəl qiymət məlumatı almaq üçün bir ədviyyat satıcısına və ya kənd təsərrüfatı materialları satan bir mağazaya müraciət etməyiniz tövsiyə olunur. Bununla belə, 2024-cü ildə orta hesabla 1 kq safran soğanı qiyməti 500-600 TL arasında dəyişir. Əlavə olaraq, safran soğanı alarkən etibarlı bir tədarükçüdən təmin etmək vacibdir, çünki saxtakarlıq riski ola bilər və keyfiyyətli soğanlar safran istehsalında mühüm amildir.
Safran soğanı necə çoxaldılır?
Safran soğanları torpaq altında çoxalma meylinə malikdir. Hər bir safran soğanı torpaq altında çoxala bilən 7 yeni soğana qədər bölünə bilər. Bu təbii çoxalma prosesi safran bitkisinin artmasını təmin edir.
Kategoriler
Etiketler
Yorumlar