Tüm Yazılar
Mərcimək Yetişdirilməsi
Mərcimək yetişdirilməsi, protein tərkibinin yüksək olması səbəbindən insan qidalanmasında mühüm rol oynayan bir yeməli paxlalı bitki növüdür. Xüsusilə quraq bölgələrdə növbəli əkinə daxil edilərək, istehsalçılara və ölkə iqtisadiyyatına əlavə gəlir təmin edir. Mərcimək yetişdirilməsi, qışlıq və yazlıq əkinlərə uyğun sortlara malikdir. Mərcimək (Lens culinaris), paxlalılar (Fabaceae) fəsiləsinə aid Lens cinsində yer alan dörd növdən biridir. Əslində, Lens cinsi daxilində olan bütün növlərin ümumi olaraq mərcək şəklində və yeməli toxumları olan “mərciməklər” olaraq adlandırılmasına baxmayaraq, Lens culinaris, “mərcimək” deyildikdə ən geniş yayılmış və tez-tez istehlak edilən növdür.
Mərciməyin İqlim və Torpaq Tələbi
Mərcimək, yeməli paxlalılar arasında quraqlığa ən davamlı olanıdır, isti və soyuğa qarşı dözümlüdür. Toxumların cücərməsi üçün minimum 15 °C temperatur tələb olunur. Mərcimək, vegetativ dövrdə taxıllar kimi qapalı və rütubətli bir mühitdə yetişir. Bu dövrdə həddindən artıq yağıntı, mərcimək bitkisinin yatmasına və kombaynla yığımı çətinləşdirməsinə səbəb ola bilər, həmçinin dən itkisini artıra bilər. Çiçəkləmə dövründə uzunmüddətli yüksək temperatur məhsuldarlığı azaldır; bu dövrdə isti və quru hava üstünlük təşkil edir. Bu mərhələdə yağan yağış, yığımı gecikdirə bilər və kif göbələklərinin artmasına yol aça bilər. Mərcimək, qumlu, tınlı, əhəngli torpaqlardan ağır gilli torpaqlara qədər müxtəlif torpaq tiplərində yetişə bilər. Yaxşı məhsuldarlıq üçün havalanan, qumlu-tınlı-əhəngli torpaqlar tövsiyə olunur. Mərcimək, yüngül asidik torpaqlarda yaxşı inkişaf edir (pH: 5,5-6,5). Lakin, yüksək qrunt suları olan ərazilərdə edilən əkinlərdə bitkidə vegetativ dövr uzanır, maşınla yığım çətinləşir və dən itkisi artır.
Torpağın hazırlanması
Mərcimək yetişdirilməsində, həm qışlıq həm də yazlıq əkinlər üçün torpağın hazırlanması, taxıl yığımından sonra payızda soklu kotanla 15-20 sm dərinliyində ilk şumla başlayır. Qışlıq əkinlərdə, anız hündürlüyünün əkində problem yaratmaması üçün taxıl saplarına diqqət yetirilərək, payızda əkindən əvvəl qazayağı tırmıq dəsti ilə ikinci şum aparılır və toxum yatağı hazırlanır. Yazlıq əkinlərdə isə payız şumundan sonra tarla, bahara qədər gözlədilir. Əkindən əvvəl qazayağı tırmıq dəsti istifadə edilərək ikinci şum aparılır və torpaq əkinə hazır vəziyyətə gətirilir.
Sort və Toxumçuluq
Qırmızı mərcimək Cənub-Şərqi Anadolu Bölgəsində qışlıq olaraq yetişdirildiyi halda, yaşıl mərcimək isə Mərkəzi Anadolu, Şərqi Anadolu və Qərb Keçid Bölgələrində yazlıq olaraq üstünlük verilməkdədir. Keyfiyyətli bir toxumçuluq, yüksək cücərmə gücünə malik, dolu dənəli olmalı və xəstəliklərdən zərər görməmiş olmalıdır. Kənd Təsərrüfatı və Kənd İşləri Nazirliyinə bağlı araşdırma institutlarında, müxtəlif bölgələrə uyğun qışlıq və yazlıq, yaşıl və qırmızı mərcimək sortları üzərində aparılan tədqiqatlar nəticəsində yüksək məhsuldarlıq, keyfiyyət və xəstəlik/zərərverici müqavimətinə malik sortlar hazırlanmışdır. Bu sortlar arasında Fırat-87, Kayı-91, Sazak-91, Seyran, Kafkas, Özbek və Çiftçi kimi qışlıq qeydiyyatdan keçmiş mərcimək sortları olduğu halda, yazlıq qeydiyyatdan keçmiş mərcimək sortları arasında Sultan-I, Malazgirt-89, Erzurum-89, Alidayı və Meyveci-2001 yer almaqdadır.
Mərcimək Yetişdirilməsində Gübrələmə
Mərcimək, köklərində olan və Rhizobium adı verilən bakteriyaların yaratdığı nodullar vasitəsilə havadan sərbəst azotu torpağa bağlayır. Bu səbəbdən, bitkinin azot ehtiyacı olduqca aşağıdır. Mərciməyin ilk böyümə mərhələsində zəruri olan ən uyğun gübrə dozaları, təmiz maddə olaraq dekara 2-2.5 kq azot və 5.5-6.5 kq fosfor tərkibli olmalıdır. Bu miqdarlar, 12-14 kq/da DAP (Diammonium fosfat) gübrəsinə bərabərdir. Gübrə, əkin zamanı mibzerlə torpağa tətbiq edilməlidir. Səpmə əkin ediləcəksə, gübrə torpaq səthinə səpilərək qazayağı və ya diskaro ilə torpağa qarışdırılmalıdır.
Mərcimək Əkini
Qışlıq mərcimək əkini Cənub-Şərqi Anadolu Bölgəsində Noyabr ayında həyata keçirildiyi halda, Mərkəzi Anadolu və Keçid Bölgələrində Oktyabr ayında aparılır. Yazlıq mərcimək əkinləri isə erkən baharda, Fevralın sonu və Mart ayının əvvəlində həyata keçirilməlidir. Əgər yazlıq sortlar qış aylarında əkilərsə, soyuq hava şəraitindən zərər görə bilər və məhsuldarlıq itkisinə səbəb ola bilər. Qışlıq sortlar isə adətən qışdan və soyuqdan təsirlənmir. Trakya bölgəsində, yazlıq sortlar əksərən Mart ayının əvvəlində əkilir. Əkindəki gecikmə, məhsuldarlıq itkisinə səbəb ola bilər. Mərcimək əkini adətən buğda əkinində istifadə edilən mibzerlə həyata keçirilir. Həm qışlıq, həm də yazlıq mərciməkdə dekara atılacaq toxum miqdarı, əkiləcək toxumun böyüklüyündən asılı olaraq dəyişir. Təmiz və cücərmə gücü yüksək olan toxumçuluq üçün, qışlıq mərciməkdə m²-ə 250-300 ədəd, yazlıq mərciməkdə isə m²-ə 175-225 ədəd atılmalıdır. Dönümə atılacaq toxum miqdarı, iri dənəli pul mərcimək üçün qışlıqda 14-15 kq, yazlıqda 10-12 kq arasında dəyişir. Kiçik dənəli mərciməkdə isə qışlıqda 8-10 kq, yazlıqda isə 7-8 kq civarındadır.
Yaşıl mərcimək hansı ayda əkilir?
Qışlıq mərcimək əkini Cənub-Şərqi Anadolu Bölgəsində Noyabr ayında həyata keçirildiyi halda, Mərkəzi Anadolu və Keçid Bölgələrində Oktyabr ayında həyata keçirilir. Yazlıq mərcimək əkinləri isə adətən erkən baharda, Fevralın sonu və Martın əvvəlində həyata keçirilir. Qış aylarında yazlıq sortların əkilməsi vəziyyətində soyuq hava şəraiti səbəbindən zərər görə bilər və məhsuldarlıq itkisinə yol aça bilər. Qışlıq sortlar isə adətən qış və soyuq hava şəraitindən təsirlənmirlər. Trakya bölgəsində yazlıq sortlar, çox vaxt Mart ayının əvvəlində əkilməkdədir.
Mərcimək Qulluğu
Qışlıq mərcimək əkinini məhdudlaşdıran əsas amillərdən biri alaq otlarıdır. Mövcud alaq otu öldürücü maddələrlə effektiv nəzarət təmin edilə bilmir və bu vəziyyət məhsuldarlıq itkisinə yol açır. Alaq otları ilə mübarizə uğurlu şəkildə həyata keçirildikdə, qışlıq mərciməyin məhsuldarlığı, yazlıq mərciməklə müqayisədə 50% daha yüksək olur. Mərkəzi Anadolu Bölgəsində yazlıq olaraq yetişdirilən mərciməkdə təkfəaliyyətli ot təmizləmə prosesi böyük ölçüdə faydalıdır. Cənub-Şərqi Anadolu Bölgəsində tarlalar adətən böyük olduğu üçün əllə, yəni manual ot toplama iqtisadi deyil. Bu səbəbdən, alaq otları ilə mübarizə baxımından mühüm olan ilk şumun dərin kotanla, ikinci şumun isə yağışdan sonra alaq otlarının cücərmə dövründə həyata keçirilməsi zəruridir.
Mərcimək Yığımı və Harmanı
Mərcimək bitkiləri Mərkəzi Anadolu və Keçid Bölgələrində limon sarısı rəng aldıqda və dənələr, iki barmaq arasına alındıqda əzilmirsə, yığım vaxtı gəlmiş deməkdir. Yığım prosesi çox vaxt əllə yolunaraq və ya dəryazla biçilərək həyata keçirilir. Yığılan bitkilər, tarlada qurumaları üçün 5-6 gün ərzində yığılmış halda gözlədilir və daha sonra harman maşını istifadə edilərək harmanlanır. Cənub-Şərqi Anadolu Bölgəsində isə mərcimək bitkiləri dəryaz, traktorun gücötürmə milində hərəkət edən biçmə maşını və ya kombaynla yığılır. Yığımın kombaynla edilməsi vəziyyətində mərciməklərin tamamilə quruması gözlənilməlidir. Lakin lazım olduğundan artıq gözləmə vəziyyətində dənələr tökülməyə başlayır. Yığım üçün ən ideal vaxt, səhərin erkən saatlarıdır.
Yaşıl mərcimək 1 dönümə nə qədər məhsul verir?
Yaşıl mərcimək məhsuldarlığı, bir dönümdə əldə edilən miqdar, bir sıra faktorlardan asılı olaraq dəyişir. Bu faktorlar arasında iqlim şəraiti, torpaq keyfiyyəti, əkin üsulları, istifadə olunan gübrələr, sort xüsusiyyətləri və xəstəlik idarəetməsi kimi amillər yer alır. Beləliklə, müəyyən bir bölgədə və şəraitdə yaşıl mərcimək məhsuldarlığını müəyyən etmək üçün yerli faktorlara görə spesifik məlumatlar zəruridir. Ümumi bir məlumat vermək gərəkirsə, yaşıl mərcimək adətən digər paxlalılar kimi xüsusilə yaxşı azot bağlayıcı xüsusiyyətləri sayəsində torpaq münbitliyini artıra bilər. Lakin, dəqiq bir məhsuldarlıq miqdarı qeyd etmək üçün yerli iqlim, torpaq və mədəni faktorlara əsaslanan daha spesifik məlumatlara ehtiyac var. Fermerlər adətən yerli kənd təsərrüfatı mütəxəssislərindən və ya kənd təsərrüfatı ekspertizasına malik qurumlardan bu mövzuda daha spesifik və regional məlumatlar ala bilərlər.
Saxlama
Yığımdan sonra əldə edilən mərcimək dənələri, selektorlama prosesinə tabe tutularaq içərisində olan kənar maddələr (daş, torpaq, qırıq dənə və s.) təmizlənir. Ardından, dərmanlanmış anbarlara məhsul qoyularaq, həmçinin zərərli orqanizmlərə qarşı fümiqasiya prosesi tətbiq edilməlidir.
Kategoriler
