Təbiət Təqvimi
Təbiət Təqvimi, Anadoluda istifadə olunan ənənəvi təqvimlərdən biridir və müəyyən vaxtlarda baş verə biləcək təbiət hadisələrini göstərir. Ənənəvi Təqvimlər, elmi məlumatlar yerinə, uzun illər boyu təbiət hadisələri, iqlim şəraiti və s. halları müşahidə edərək yaradılır və köklü, zəngin bir ənənənin məhsulu olaraq qarşımıza çıxır. Qoç qatımının nə vaxt ediləcəyi, zəmhərinin nə vaxt bitəcəyi, hansı məhsulun nə vaxt əkiləcəyi bu köklü ənənənin nəticəsində yaranan təqvimə görə müəyyən edilir. Biz də sizlərə Təbiət təqvimində yer alan mühüm zaman kəsikləri haqqında qısa məlumat verərək topladıq.
16 Fevral: Ağac əkmə vaxtı
Ting əkmə vaxtı, Noyabr-Fevral tarixləri arasındadır. Qışın sərt keçmədiyi bölgələrdə payız əkininin, kök sisteminin daha yaxşı inkişaf etməsini təmin etdiyi məlumdur.
20 Fevral: 1-ci cemrənin (havaya) düşməsi
Hər il baharın gəlişini simvolizə edən cemrənin havaya düşməsidir. İlk olaraq havaya düşəcək olan cemrənin düşmə tarixi bəlli oldu. Buna görə; İlk cemrə 20 Fevral tarixində havaya düşəcək.
27 Fevral: 2-ci cemrənin (suya) düşməsi
İkinci cemrə suya düşəcək.Suya düşəcək olan ikinci cemrənin 26-27 Fevral tarixində düşəcəyi müəyyən edilib.
5 Mart: Ağaclara suyun yeriməsi
Təbiət təqviminə görə Martın ilk günləri “ağaclara suyun yerimə vaxtıdır”. Canlanmağa başlayan yarpaqları ilə, ağaclar üçün dərin bir qış yuxusundan oyanma vaxtı olaraq bilinir.
6 Mart: 3-cü cemrənin (torpağa) düşməsi
Torpağa düşəcək olan üçüncü cemrə isə 5-6 Mart tarixində düşəcək.Təbiətin Təqvimində Mart ayındayıq. Mart ayında 3-cü cemrənin də torpağa düşməsi ilə təbiət artıq tamamilə oyanır. Bütün canlılar böyümə və inkişaf təlaşındadır.
8 Mart: Bağ budama vaxtı
Budama üçün ən uyğun dövr, fevralın sonu və martın əvvəlidir. Yarpağı tökülməyən bağ əsla budanmamalıdır, əks halda tənək kifayət qədər üzvi birləşmə toplaya bilməz. Buna görə də qışa davamlılığı azalar, zəif zoğlar yaranar və məhsuldarlıq düşər.
9 Mart: Qələm peyvəndi vaxtı
Bağ salmaq məqsədilə 1-2 il əvvəl əkilmiş ağaclar torpaq səviyyəsindən peyvənd edilir. Peyvəndləmə vaxtı Fevral-Mart aylarında tənəklərdə ağlama başlamazdan əvvəlki dövrdür. Ağlamadan dərhal əvvəl tənəklər kəsilincə, kəsim yerindən yapışqan bir maye ifraz edir.
10 Mart: Tənəklərə suyun yeriməsi
Tənəyə suyun yeriməsi demək bütün qış demək olar ki, yuxuda olan tənəyin artıq oyandığı, yaşıllaşdığı mənasına gəlir. Əkin edilən yerin iqlim şəraitindən asılı olaraq tingin dib quruluğuna görə orta hesabla 15 gündən bir suvarılması üzüm tingləri üçün kifayətdir. Əks halda intensiv suvarılan üzüm tinglərində göbələk xəstəliyinin yarandığı məlumdur.
11 Mart: Qarı soyuqlarının başlanğıcı
Qışın sonundakı ən soyuq günlər olaraq bilinən qarı soyuqları, baharın müjdəçisi olan mart ayının ortalarında buz kimi bir soyuq gətirən təbiət hadisəsi kimi xarakterizə edilə bilər.
15 Mart: Qarı soyuqlarının sonu
Mart ayının ortalarında normadan aşağı soyuq havanın davam etdiyi 7 günün ümumi adı Berdül Acüz olaraq bilinir. Hər nə qədər qışın ən sərt hiss edildiyi dövr olsa da, baharın ayaq səslərini eşitdirən Berdül'acüz 11-17 Mart arasında yaşanır.
22 Mart: Martın doqquzu (qar yağa bilər)
Mart ayının doqquzundan doqquz gün sonra, “Doqquzun Doqquzu” deyilən gün gəlir ki, bu gün hava çox soyuq olur; hətta fırtına və ya qar görülə bilər. Martın 9-u nə deməkdir?
Hava temperaturunun gecə sıfırdan aşağı 20-25 dərəcəyə qədər düşdüyü görülmüşdür; don və qar fırtınası ola bilər və ya “Şıvgın” deyilən sulu qar yağa bilər.
30 Mart: Ağacların yaşıllaşması
Ağacların tumurcuqlanmağa və yaşıllaşmağa başladığı dövrdür. Yarpaqlı tərəvəzlər (kələm, ispanaq kimi) və suvarma üçün uyğun günlərdir.
31 Mart: Martın doqquzunun sonu
Mart ayının doqquzundan doqquz gün sonra, “Doqquzun Doqquzu” deyilən gün gəlir ki, bu gün hava çox soyuq olur; hətta fırtına və ya qar görülə bilər. Yeni oyanan və ya çiçək açan ağacları soyuq vurar.
2 Aprel: Çiçəklərin açma vaxtı
2 Aprel etibarilə çiçək tumurcuqları açmağa başlayar.
14 Aprel: Lalələrin göyərməsi
Məşhur Qırmızı Muş Laləsi baharın gəlişi ilə birlikdə ovaları bəzəməyə başlayar. Muşun kənd yerlərində öz-özünə yetişən lalələr, bu il havaların tez isinməsi ilə erkəndən boy göstərərək ovanı bürüməyə başlayar.
18 Aprel: Aprelin beşi (camış qıran – 5 gün)
Təbiət təqvimində "Abrul Beşi fırtınası" olaraq bəhs edilir. Havaların isinmə dövründə bir anda həddindən artıq soyuq və fırtına etdiyinə, sonrasında baharın gəldiyinə inanılır.
18 May: Güllərin açması
Anadolu Xalq təqvimində (qarı təqvimi) 18 May güllərin açma vaxtı deyə keçir.
20 May: Engirqıran (qar yağa bilər)
Xalq təqvimində və fırtına təqvimində 20 maya təsadüf edən fırtınanın adına engirqıran fırtınası deyilir. Bu günlərdə müəyyən bölgələrdə qar yağışına rast gəlmək mümkündür.
23 İyun: Yarpaq peyvəndi vaxtı
Peyvənd üçün lazımi qələmlər durğun mövsümdə alınıb, peyvənd vaxtına qədər saxlanılır. Yarpaq peyvəndinə Mayın sonu və ya İyunun ilk həftələrində başlanılır və İyula qədər davam edilir.
16 İyul: İstilərin artması
İyul-Avqust arası temperaturların sürətlə artdığı və ən yüksək olduğu zamandır.
26 İyul: Üzümlərə alaca düşməsi
Üzümə İyulun ortalarında alaca düşər, avqust ayında yetişər.
29 İyul: Yarpaq peyvəndinin sonu
Yarpaq peyvəndi 28-29 İyul arası edilməlidir. Bu tarixdən sonrakı peyvəndləmə səmərəsiz olur.
15 Avqust: Meyvələrin yetişməsi
Bu ayda üzümlər yetişməyə başlayır. Salxım güvəsi ilə sumaq halındakı salxımlardan, neferiye mərhələsindəki kiçik üzüm salxımlarına qədər, hər mərhələdə zərərli olur.
26 Avqust: Yarpaqların saralması
Bu ayın sonunda yarpaqlar yavaş-yavaş saralmağa başlayır.
3 Sentyabr: Avqust meyvələrinin yetişməsi
Bu ayla bərabər Avqust meyvələri yetişir və toplanır.
7 Sentyabr: Tərəvəzlərin toplanması
7 Sentyabr etibarilə tərəvəzlər toplanır və istehlakçı ilə görüşür.
9 Sentyabr: Qoz çırpma vaxtı
Ölkəmizdə qoz yığımı payız mövsümündə və Sentyabr ayında edilir. Qoz toplamaq üçün ən yaxşı vaxt isə qozun yaşıl hissəsinin üçdə birinin çatlamağa başladığı vaxt olaraq bilinir.
19 Sentyabr: Bağ bozumu vaxtı
Ümumiyyətlə bağ bozumu vaxtı sentyabrın ortalarından oktyabrın əvvəlinə qədər ola bilər. Tarixin dəyişkənlik göstərməsi, üzüm istehsal edilən iqlimlərdəki hava şəraitindən asılıdır.
28 Sentyabr: Ağacların suyunun azalması
20 Oktyabr: Ağac əkmə vaxtı
Oktyabr və Noyabr ayları xüsusilə erkən güc açan tinglər, qışda yarpaqlarını tökən kollar, çəpər bitkiləri və ot və kökləri təmizlənmiş və soyuq anbarlarda və ya ambarlarda mühafizə edilən kiçik ağaclar üçün xüsusilə uyğundur.
30 Oktyabr: Ağac budama vaxtı
Ağac budama mövsümü yarpaqların töküldüyü və baharın başladığı vaxt olaraq bilinir. Buna görə ən uyğun dövr 15 noyabr ilə 15 mart arasıdır. Meyvə ağacları da eyni tarixdə budanır.
29 Noyabr: Ağacların suyunun çəkilməsi
Bu tarixlə bərabər meyvə ağaclarından suyun çəkilməsi başlayır.
9 Dekabr: Yarpaq tökümü sonu
