Bitki Soyuqlama Ehtiyacı Nədir?
Bitki soyuqlama ehtiyacı bitkilər üçün çox mühüm bir mərhələdir. Qışda yarpağını tökən meyvə növlərində, tumurcuqların qışa daha hazırlıqlı girməsi və qış istirahətindən çıxa bilmələri üçün müəyyən bir dövr soyuğa məruz qalmaları lazımdır. Bu hadisəyə soyuqlama deyilir. Soyuqlamanın kifayət qədər olması üçün lazım olan müddətə isə soyuqlama ehtiyacı/müddəti deyilir. Soyuqlama bitkilərin qışa və qışın soyuq havasına qarşı davamlılığını artırmaq üçün çox mühümdür. Bu proses sayəsində bitki qışın yuxu dövrünü keçirə bilər, don kimi mənfi şəraitlərdən təsirlənmə vəziyyətini minimuma endirər. Çünki soyuqlama mərhələsi bitkilər üçün yuxu mərhələsidir. Bu hissəni ayıların qış yuxusu ilə müqayisə edə bilərik. Yuxu mərhələsində metabolizmləri yavaşlayır və dincəlirlər. Xüsusilə mülayim iqlim bölgələrində yetişdirilən meyvə növləri və ağacları üçün kritikdir. Soyuqlama qış mövsümünün başlaması ilə baş verir. Soyuqlama saatı müddəti ağacların qış mövsümündə 0°C – 7°C arasında keçirməli olduğu müddətdir. Növdən asılı olaraq temperaturun yuxarı həddi dəyişə bilər. Bəzi növlər üçün 10°C-yə qədər çıxa bilər. Soyuqlama ehtiyacının təmin edilməsi üçün 0°C-dən aşağı temperaturlar təsirli deyil. Bitkinin istirahət dövrünü tamamlaması üçün 0°C-dən aşağı olan çox aşağı temperaturlar fayda verməz, hətta zərərli ola bilər. Soyuqlama ehtiyacının qarşılanması üçün adətən 0°C ilə 7°C arasındakı temperaturlar idealdır. Fərqli ekologiyalara uyğunlaşmış ağacların fərqli soyuqlama istəkləri vardır. Məsələn, soyuq qış mövsümünə uyğunlaşmış bir növ daha uzun bir soyuqlamaya ehtiyac duyur.
Meyvələrin Soyuqlama Ehtiyacı
Soyuqlama müddəti asma, badam, heyva, çiyələk, əncir və bəzi şaftalı növlərində aşağıdır (100-400 saat). Çoxillik bağ bitkilərində 100-2700 saatdır. Ümumiyyətlə, meyvə növlərinin çoxunda 400-1500 saat arasındadır.
| Bitki | Soyuqlama Ehtiyacı (saat) |
|---|---|
|
Gavalı (Amerikan) |
700-1800 |
|
Gavalı (yerli) |
700-1750 |
|
Gavalı (Yapon) |
600-1600 |
|
Alma |
800-1750 |
|
Böyürtkən |
800-1700 |
|
Fındıq |
850-1700 |
|
Armud |
600-1500 |
|
Qarağat, motmotu |
800-1650 |
|
Qoz |
400-1550 |
|
Pikan qozu |
650-550 |
|
Vişnə (turş gilas) |
600-1500 |
|
Gilas (şirin) |
500-1450 |
|
Mavi çiyələk |
800-1250 |
|
Şaftalı |
375-1200 |
|
Ərik |
300-1000 |
|
Qara çiyələk |
350-600 |
|
Heyva |
50-450 |
|
Trabzon xurması |
50-450 |
|
Asma |
50-400 (kifayət qədər böyümə) |
|
Asma |
400-1650 (daha sürətli böyümə) |
|
Çiyələk |
50-300 |
|
Əncir |
50-300 |
Soyuqlama Müddətini Müəyyən Etmə Metodları
Geniş istifadə olunan metodlar:
- Klassik metod (Weinberger, 1950)
- Utah metodu (Chill Unit) (Richardson et al., 1974)
- Dinamik metod (Fishman et al., 1987)
Klassik Metod: Bu metodda, +7.2°C-dən (45°F) aşağı temperaturlarda keçən cəmi saat sayı hesablanaraq bir qiymətləndirmə aparılır.
Utah Metodu (Chill Unit): Riçardson metodu olaraq da bilinir. Bu metodda, saatlıq temperatur dəyərləri "soyuq vahidlərinə" çevrilir. Ardından, bu soyuq vahidlərinin illik cəmi alınaraq, "Soyuq Vahidi (SV)" cinsindən cəmi soyuqlama dəyəri əldə edilir. Ən təsirli temperaturlar 2.5 ilə 9.1°C arasında dəyişir və bu aralıqdakı temperaturlar "1" soyuq vahidinə qarşılıq gəlir.
Dinamik Metod: Fişman və həmkarları (1987) tərəfindən hazırlanan və "dinamik model" olaraq adlandırılan bu yanaşma, soyuq yığılmasını müəyyən etmək üçün iki mərhələli bir proses tələb edir. Əlavə olaraq, bu metod, Utah modelinə bənzər şəkildə, optimum soyuqlama temperaturu ilə yüksək temperaturun mənfi təsirini birlikdə qiymətləndirir (Darbyshirea və digərləri, 2011).
Araşdırmalar, Utah modelinin soyuq bölgələrdə, Dinamik modelin isə mülayim bölgələrdə daha yaxşı nəticələr verdiyini göstərir (Campoy və ark., 2012; Dennis, 2003).
Esular Soyuqlama Ehtiyacı Hesablama
Esular olaraq biz də ağıllı sistemlərimiz, rütubət və temperatur sensorlarımız və iqlim stansiyamız ilə meyvə ağaclarınızın soyuqlama müddətini dəqiq şəkildə hesablaya bilirik. Mobil və veb tətbiqlərimiz vasitəsilə bu prosesi asanlıqla izləməyinizi təmin edirik. Meyvə ağaclarınızın mövsüm ərzində nə qədər soyuqlama müddəti keçirdiyini asanlıqla izləyə bilərsiniz. Tətbiqimizdə bitki növünüzü və cinsini seçdikdən sonra müəyyən etdiyiniz tarix aralığındakı soyuqlama məlumatlarını ətraflı qrafiklərlə araşdıra bilərsiniz. Ətraflı hava proqnozu məlumatları ilə dəstəklənən tətbiqimiz, mümkün risklərə qarşı əvvəlcədən planlaşdırma aparmağınıza imkan verir. Məsələn, yaxınlaşan soyuq hava dalğalarına qarşı bağınızı qoruyacaq tədbirlər görə bilərsiniz. Esular tətbiqi ilə soyuqlama prosesini anbaan izləyərək, ideal soyuqlama şəraitindən kənarlaşmalar olduqda sürətlə müdaxilə edə bilərsiniz. Bu sayədə meyvə ağaclarınızın qış istirahət dövrünü ən yaxşı şəkildə keçirməsini təmin edərək, həm qışa, həm də bahara hazırlaşmalarına kömək edərsiniz. Doğru soyuqlama, meyvə tumurcuqlarında qeyri-müntəzəmliklərin qarşısını alarkən, meyvə keyfiyyətini və məhsuldarlığını əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Eyni zamanda, bitkilərin xəstəlik və zərərvericilərə qarşı təbii müdafiə mexanizmlərini gücləndirərək daha sağlam bir bağa sahib olmağınızı təmin edir.
Soyuqlama Metodları nədir?
Soyuqlama müxtəlif metodlar ilə həyata keçirilir. Bunlar: su basma, havalandırma, radiant isitmə metodları mövcuddur. Hər işdə və prosesdə olduğu kimi soyuqlama metodlarının da meyvə növünə, yetişdirilən iqlim şəraitinə görə üstünlükləri və mənfi cəhətləri vardır. Xülasə, bitki soyuqlama prosesi bitkiləri qış dövrünə hazırlayır, donma riski olan havalara qarşı qoruyur. Beləliklə, meyvə məhsuldarlığı və keyfiyyətli məhsullar əldə etmək imkanı yaranır.
- Su basma (Su İncəlməsi): Bu metod, ağacların ətrafına su püskürdülməsi və ya suvarma ilə edilir. Suyun buxarlanması ilə ətrafa istilik yayılır. Beləliklə, ağaclar don riskinə qarşı qorunur. Ancaq bu metod don riski yüksək olan bölgələrdə tətbiq baxımından çətin ola bilər.
- Havalandırma: Bu metodun məntiqi hava sirkulyasiyası təmin etməkdir. Bunun üçün də fan kimi maşınlar istifadə edilə bilər. Xüsusilə günümüzdə temperatur dəyişikliklərinin çox sürətli, ani dəyişdiyi bölgələrdə təsirli ola bilər.
- Radiant Isıtma: Bu metodda da bağ isidilir. Bu isitmə prosesi radiant isidicilər ilə həyata keçirilir. Beləliklə, aşağı temperaturlara məruz qalan və don riski yüksək olan bölgələrdə təsirlidir.
Soyuqlama Necə Edilir?
Soyuqlama prosesi bir neçə addımdan ibarətdir. Bu addımlardan birincisi bitkinin hazırlığı ilə başlayır.
- Bitkinin hazırlığı: Soyuqlama prosesinin başlanğıcı payız dövründə başlayır. Bu prosesdə də ilk növbədə bitki budanır və gübrələnərək soyuqlama dövrünə hazır hala gətirilir.
- Hava Proqnozlarının İzlənməsi: Soyuqlama üçün ən kritik məlumat hava durumu məlumatlarıdır. Xüsusilə bitkiləri don riskinə qarşı qorumaq üçün hava durumu daim izlənilməlidir. Buna uyğun olaraq soyuqlama prosesi həyata keçirilməlidir.
- Soyuqlama Metodunun Seçilməsi: Hər bitki, ərazi, bölgə tipinə uyğun soyuqlama metodu seçilməlidir. Su basma, havalandırma, radiant isitmə hansı uyğundursa, o metod tətbiq olunur.
- İzləmə və Baxım: Soyuqlama prosesi boyu bağ yaxından izlənilməlidir. Xüsusilə günümüzdə çox tez-tez yaşayırıq, müəyyən mövsüm dövrlərinə keçidimiz belə hava şəraitinin o mövsüm dövründə gözlədiyimizə paralel olacağı mənasına gəlmir. Hava durumu dəyişiklikləri artıq çox ani və tez-tez olur. Bitkiləri qorumaq, əlavə tədbirlər görmək üçün izləmə mühümdür.
- İstirahət Dövrü: Soyuqlama prosesində bitkilər artıq istirahət dövrünə keçirlər və metabolizmləri yavaşlayır. Beləliklə, mənfi hava şəraitindən təsirlənmə riskləri minimuma enir.
Soyuqlamanın Üstünlükləri
- İstirahət Dövrünə Keçidi Təmin Edir: Bitkilərin böyüməsinin ən mühüm addımlarından biri olan istirahət dövrünə keçməsini təmin edir. Bitkilərin metabolizması yavaşlayır, enerji istehlakı azalır və bitki həm özünü mənfi ətraf mühit şəraitinə qarşı qorumuş olur, həm də sağlam inkişafını davam etdirir.
- Dona Qarşı Qorunur: Ani, gözlənilməz, gecə və gündüz don risklərinə qarşı bitki qorunmuş olur.
- Çiçəkləmə və Meyvə Əmələ Gəlməsini Dəstəkləyir: Soyuqlama mayalanma məhsuldarlığını artırır və meyvələr sağlam böyüyür. Bu sayədə meyvə keyfiyyəti və məhsuldarlıq artır.
- Meyvə Keyfiyyətini Artırma: Soyuqlama ehtiyacını qarşılamış bitkilərdə meyvə keyfiyyəti artır.
- Xəstəlik və Zərərvericilərə Qarşı Daha Davamlı Olur: İstirahət dövründə bitkilərin xəstəlik və zərərvericilərə qarşı müqaviməti artır.
- Yüksək Məhsuldarlıq: Soyuqlama ehtiyacını qarşılamış bir bitkinin mayalanma qabiliyyəti artır, meyvə keyfiyyəti yüksəlir, xəstəlik və zərərvericilərə qarşı daha müqavimətli olur. Nəticədə məhsuldarlıq artır.
- Doğru Çiçəkləmə Zamanı: Bitkilər doğru zamanda oyanır və çiçək açır. Bu da onların inkişaf proseslərinin mövsümi şərtlərdən az təsirlənməsini təmin edir.
- İqlim Dəyişikliklərinə Sürətli Adaptasiya: İqlim dəyişikliklərindən qaynaqlanan ani və gözlənilməz hava şəraitlərinə qarşı bitki qorunmuş olur.
Soyuqlamanın Mənfi Cəhətləri
Soyuqlama bitkilərin sağlam inkişafı, məhsuldarlığı üçün çox mühümdür. Mənfi cəhət olaraq deyə biləcəyimiz şeylər əsasən xərc yönümlü vəziyyətlərdir. Soyuqlama proseslərində seçilən metoda görə əlavə xərc olacaqdır. Bu metodu əraziyə tətbiq etmək üçün personal, yəni işçi qüvvəsi xərci olacaq. Bu prosesə vaxt ayrılması lazımdır, vaxt xərci olacaq. Bunların hamısından mühüm olan hissə doğru metodu seçmək və doğru şəkildə tətbiq etməkdir. Çünki bitkinin xeyrinə bir iş görərkən zərərinə olacaq bir nöqtəyə aparmaq istəmərik. Bu səbəbdən böyük bir həssaslıqla uyğun metod seçilməlidir və uyğun şəkildə tətbiq edilməlidir. Məsələn, su basma metodunda həddindən artıq su basma bitkinin göbələk xəstəliklərinə səbəb ola bilər, radiant isitmə doğru edilməzsə, həddindən artıq isinmə və ya yanma kimi nəticələr doğura bilər.
Tez-tez Verilən Suallar
Soyuqlama Nədir?
Soyuqlama bitkilərin xüsusilə qışda yarpağını tökən meyvə növlərində, bitkinin qışa daha hazırlıqlı girməsi və çıxması, mənfi hava şəraitinə qarşı özünü qoruması üçün müəyyən bir müddət soyuğa məruz qalmalarıdır. Bu hadisəyə soyuqlama deyilir. Bu sayədə ağaclar istirahət dövrünə keçir, metabolizmləri yavaşlayır və böyümələri sağlam şəkildə davam edir.
Soyuqlama Ehtiyacı Nədir?
Soyuqlamanın kifayət qədər olması üçün lazım olan müddətə soyuqlama ehtiyacı/müddəti deyilir.
Soyuqlama Nədən Önemlidir?
Soyuqlama ehtiyacını qarşılaya bilməmiş bir ağacın mayalanma qabiliyyəti, meyvə keyfiyyəti düşər, xəstəliklərə qarşı müqaviməti az olar, don riskinə qarşı müdafiəsiz qalar. Nəticədə məhsuldarlıq aşağı düşər.
Soyuqlama Metodları Nədir?
Soyuqlama metodları: Ən geniş istifadə olunan metodlar su basma, radiant isitmə və havalandırmadır. Seçilən metod ağaca, məkana uyğun olmalı və doğru şəkildə tətbiq edilməlidir.
Soyuqlama Nə Zaman Edilir?
Soyuqlama əsasən payız dövründə başlayır. Bu dövrdə ağaclar istirahət dövrünə girməyə başlayır, hava temperaturları düşür, don riski artır.
Soyuqlama Edərkən Diqqət Edilməsi Gərəkənlər
Ən kritik nöqtə hava məlumatlarıdır. Bu məlumatları daim izləmək lazımdır. Bu məlumatlara görə, məsələn, don riski olan gün və gecələrdə əlavə tədbir görülməli, lakin görülən tədbirlərdə də ifrata varılmamalıdır.
Soyuqlama Hansı Ağaclar Üçündür?
Soyuqlama qışda yarpağını tökən meyvə ağaclarında, don riski yüksək bölgələrdə mühüm əhəmiyyət kəsb edir. İqlim şəraiti bunun lazım olub-olmadığını müəyyən etməyə kömək edir.
Soyuqlama Edilməzsə Nə Olar?
Soyuqlama prosesi edilmədikdə bitki ən çox don kimi risklərə qarşı müdafiəsiz qalar. Anormal çiçək tumurcuğu əmələ gəlir. Soyuqlama ehtiyacı qarşılanmadıqda çiçək tumurcuğu tökülməsi (tumurcuq tökülməsi) çox olar. Mayalanma qabiliyyəti, meyvə keyfiyyəti mənfi təsirlənər. Xəstəlik və zərərvericilərə qarşı müqaviməti aşağı olar. Günün sonunda məhsuldarlıq düşər.
Soyuqlamanın Bitki Sağlamlığına Töhfələri Nədir?
Soyuqlama ilə bərabər bitki sağlam bir yuxu, yəni istirahət mərhələsinə keçir. Metabolizmasını yavaşladır, beləliklə istehlak etdiyi enerji minimuma enir. Don kimi risklərdən özünü qoruyur. Bu sayədə sağlam meyvə inkişafı davam edir. Meyvə keyfiyyəti və məhsuldarlığı artır. Xəstəlik və zərərvericilərə qarşı daha müqavimətli olur.
Yorumlar