Buğda Yetişdirilməsi Necə Aparılır?
Buğda yetişdirilməsi necə aparılır ən çox maraq doğuran və ən çox araşdırılan suallardan biridir. Buğda, dünya miqyasında əkin və istehsal baxımından birinci yerdə duran və insan qidalanmasında geniş şəkildə istifadə olunan mədəni bitkilərdən biridir. Buğda bitkisinin geniş adaptasiya qabiliyyəti bu uğurda mühüm amildir. Bundan əlavə, buğda dəninin təmin etdiyi uyğun qida dəyəri, saxlanma və emal asanlıqları sayəsində təxminən 50 ölkənin əsas qida mənbəyinə çevrilmişdir. Bütün bu səbəblərdən başa düşə biləcəyimiz kimi, buğda yetişdirilməsi bəşəriyyət üçün mühüm bir mövzudur.
Buğda Yetişdirmə Şərtləri
İqlim və Torpaq İstəyi
Buğda, geniş adaptasiya qabiliyyətinə malik olmasına baxmayaraq, həddindən artıq isti və rütubəti sevməyən sərin iqlim dənli bitkisidir. Xüsusilə cücərmə və kollanma dövrlərində temperaturun 8-10 °C arasında və nisbi rütubətin %60-dan yuxarı olması kifayətdir. Kollanma ilə boruya qalxma arasında 10-15 °C temperatur, %65 rütubət, az işıqlı və yarı kölgəli hava şəraiti uyğun hesab olunur. Boruya qalxma dövründə temperatur və rütubət tələbləri artır. Sünbülləmə öncəsində yüksək nisbi rütubətin buğda məhsuldarlığına müsbət təsir göstərdiyi görülür. Mayalanma prosesində isə aşağı rütubət və yüksək temperatur dəninin keyfiyyətini artırır. İnkişaf dövrü üçün uyğun şəkildə paylanmış 500 mm yağış maksimum məhsuldarlıq üçün kifayət hesab edilir.
Buğda harada yetişir?
Soyuq hava şəraitinə uyğun olan buğda, Türkiyənin bütün bölgələrində yetişdirilə bilər. Lakin yüksək keyfiyyətli məhsuldarlıq və protein tərkibi əldə etmək üçün ən uyğun bölgələr İç Anadolu, Mərmərə, Çukurova və Cənub-şərqi Anadolu bölgələridir. "Buğda harada yetişir?" sualına, illik orta yağış miqdarı və torpaq qida dəyərlərinin yüksək olduğu bölgələrdə yetişir, şəklində cavab verilə bilər. Buğdanın keyfiyyətli dən əldə etmək üçün orta hesabla 500-600 millimetr yağış alan bölgələrdə yetişdirilməsi vacibdir. İç Anadolu Bölgəsi, uyğun iqlim və torpaq quruluşu səbəbindən Türkiyədə buğda yetişdirilməsi üçün ən uyğun bölgələrdən biridir. Bundan əlavə, aparılan araşdırmalar buğdanın gen mərkəzinin Anadolu Bölgəsi, Qərbi İran və Qafqaz olduğunu göstərir. Buğda, dünya miqyasında inkişaf etdirilmiş bir bitki növü kimi qəbul edilir.
Torpaq Hazırlığı
Buğda yetişdirilməsində torpağın işlənməsi və hazırlanması keyfiyyətli və bol məhsul almaq üçün olmazsa olmaz addımların başında gəlir. Buğda əkinində torpaq işləmənin vaxtı və üsulu, nəzərdə tutulan kənd təsərrüfatı sistemi və iqlim şəraitindən asılı olaraq dəyişir. Quraq və yarı quraq bölgələrdə tətbiq olunan nadas-əkin sistemində torpaq işləmənin məqsədləri arasında alaq otlarının nəzarəti, suyun torpaqda saxlanması və eroziyanın qarşısını almaq daxildir. Eroziyaya səbəb olmayacaq üsullarla torpağın işlənməsi böyük əhəmiyyət kəsb edir. Torpağı alt-üst etməyən, çevirməyən və altdan işləyən alətlərdən istifadə edilməlidir. İlk işlər üçün qaranquş quyruğu kotan, qazayağı kimi alətlərə üstünlük verilməlidir. Suvarılan və ya rütubətli bölgələrdə, nadas edilmədən hər il məhsul alınan sahələrdə, məhsul yığımından dərhal sonra kölgələmə edilərək kotanla 15-20 sm dərinliyində şumlanma həyata keçirilməlidir. Əkin öncəsində isə qazayağı və mala dəsti istifadə edilərək yaxşı bir toxum yatağı hazırlanmalıdır.
Əkin
Buğda nə vaxt əkilir?
Əkin, buğda əkinində yüksək məhsuldarlıq və keyfiyyətli məhsul əldə etmək üçün mühüm bir addımdır. Buğda adətən ölkəmizdə payız və qış aylarında əkilir. Qışlıq əkin, yazlıq əkinlə müqayisədə daha yüksək məhsuldarlıq təmin edir. Əkin vaxtı, növün soyuğa dözümlülüyü və vernalizasiya ehtiyacından asılı olaraq dəyişir. Noyabrın əvvəlindən dekabrın sonuna qədər davam edən əkin dövrü, xüsusilə sahil bölgələrimizdə 15 noyabr-15 dekabr tarixləri arasında ən uyğun vaxt hesab olunur. Torpaq temperaturunun 8-10 °C olduğu dövrdə əkin aparılmalıdır. Toxum miqdarı əkin vaxtından, min dənə çəkisindən və cücərmə qabiliyyətindən asılı olaraq 18-24 kq arasında dəyişir.
Buğda, toxumsəpən (mibzer) və ya səpələmə üsulları ilə əkilə bilər. Toxumsəpənlə əkində dekara 22-24 kq, səpələmə əkində isə 26-28 kq toxum istifadə edilməlidir. Əkin öncəsi toxumun dərmanlanması mütləq edilməlidir. Bitki sayı m2-ə 550-600 arasında olmalıdır. Toxum səpini dərinliyi 4-6 sm arasında olmalıdır.
Əkin vaxtı böyük əhəmiyyət kəsb edir.
- Erkən əkin (15 oktyabr-15 noyabr),
- Normal əkin (15 noyabr-15 dekabr)
- Gec əkin (15 dekabr-15 yanvar) olmaqla üç fərqli zaman aralığı var.
Ən yüksək məhsuldarlıq adətən normal əkin vaxtında əldə edilir. Erkən əkində buğdalar yanvar-fevral aylarında boruya qalxır, lakin soyuqdan zərər görə bilərlər. Normal əkində kollanma dövründə olan buğdalar -3 °C soyuğa davam gətirə bildiyi halda, erkən yetişən növlərdə qış mülayim keçərsə, sürətli böyümə səbəbindən yatma və xəstəlik riski arta bilər. Erkən əkilən buğdalarda xəstəlik və zərərvericilər daha tez ortaya çıxır. Erkən və sıx əkilən erkən yetişən buğda növlərində həddindən artıq azotlu gübrə tətbiqi yatmalara səbəb ola bilər, bu vəziyyət məhsuldarlığı azaldır. Orta erkən yetişən buğda növləri normal əkin vaxtında uyğun sıxlıqda və azotlu gübrələmə ilə dekar başına məhsuldarlıq artımı təmin edir. Sünbülləmə dövründə xəstəlik və zərərvericilərlə mübarizə, təyyarə istifadə edilə bilmədiyi üçün yerüstü alətlərlə aparılmalıdır. İzli əkin, traktor təkər izləri üzərindəki buğdaları qorumaq üçün vacibdir.
Toxumluq
Sertifikatlı toxumların istifadəsi yüksək məhsuldarlıq əldə etmək üçün vacibdir. Bu toxumlar dən məhsuldarlığında %40-a qədər artım təmin edə bilər. Toxum alarkən xüsusi qablaşdırmaya malik olmasına, qablaşdırma üzərində etiketin olmasına və etiket üzərindəki məlumatlara diqqət yetirilməsinə qayğı göstərilməlidir. Xəstəlik və zərərvericilərə qarşı dərmanlanmış olmasına da diqqət edilməlidir.
Gübrələmə
Buğda, adətən gübrə tətbiqlərinə müsbət reaksiya verən bir bitkidir. Buğdada balanslı bir gübrələmə aparmaq üçün gübrə mütləq torpaq analizlərinin nəticələrinə görə tətbiq edilməlidir. Fosforlu gübrənin tamamı əkinlə birlikdə verilməlidir. Azotlu gübrənin 1/3-i əkinlə birlikdə, 1/3-i kollanma dövründə və 1/3-i boruya qalxma dövründə verilməlidir. Torpaq analizi aparılmayıbsa, təmiz maddə hesabı ilə dekara 12 kq azot və 6 kq fosfor tövsiyə olunur. Buna görə əkinlə birlikdə dekara 13 kq Diamonium fosfat (DAP) və torpağın pH-ından asılı olaraq 20-30 kq uyğun formada azotlu gübrə verilə bilər.
Gübrələmə etməzdən əvvəl aşağıdakı məsələlərə diqqət yetirmək fermerlərimizin və ölkə iqtisadiyyatımızın xeyrinə olacaqdır:
- Torpağımızın texniki xüsusiyyətlərinə uyğun şəkildə analizini etdirməliyik.
- Əhəngi az, turşulu quruluşdakı torpaqlarda Kalsiyum Ammonium Nitrat (%26 CAN) istifadə edilməlidir.
- pH-ı 7 civarında olan torpaqlarda isə üst gübrə kimi ÜRE, %26 Ammonium Nitrat və ya %33 Ammonium Nitrat gübrəsinə üstünlük verilməlidir.
- Əsas (taban) gübrəsi kimi 18-46-0 ən uyğun gübrədir, çünki bu yolla buğdanın ehtiyacı olan fosforun tamamı, azotun isə 1/3-i təmin edilmiş olur.
- Buğdalarda üst gübrə səpildikdən sonra ən azı 15 gün yağış yağmazsa, səpilən gübrənin ən çox %26-sını bitkilər mənimsəyir; qalan %74-ü qaz halında havaya qarışır.
- Üst gübrə səpildikdən sonra 1-2 gün ərzində yağış yağarsa, səpilən gübrənin %96-sını bitki mənimsəyir.
- Buğdalarda üst gübrə kimi istifadə olunan gübrələrdə qaz halında havaya uçma ən çox üre gübrəsində, ondan sonra isə %33 Nitratda və ən az is %26 Nitrat gübrəsində olur.
Qulluq
Buğdanın qulluğunda əsas məqam boruya qalxma dövründə azotlu üst gübrə tətbiqinin edilməsidir. Digər kritik bir qulluq işi isə alaq otları ilə mübarizədir.
Suvarma
Buğda nə qədər su istəyir?
Ölkəmizdə əsasən buğda yetişdirilməsi susuz aparılır. Buğda bitkisinin su ehtiyacı, xüsusilə boruya qalxma, sünbülləmə başlanğıcı və süd yetişmə mərhələlərində olmaqla iki dəfə suvarma tələb edir. Lakin suyun baha və məhdud olduğu bölgələrdə bir dəfə suvarma imkanı varsa, bu suvarma sünbülləmə başlanğıcında həyata keçirilməlidir. Əkin mövsümündə torpaqda kifayət qədər rütubət olmaması və mövsümün quraq keçməsi halında əkin mərhələsində suvarma tətbiq edilməlidir. Suvarmalar torpağın ən azı 90 sm dərinliyində isladılacaq şəkildə tənzimlənməlidir. Bununla yanaşı, buğda yetişdirilməsində düzgün suvarma sistemləri ilə məhsuldarlıqda %50-yə qədər artım görülməkdədir. Buğdanın suvarılması qədər hər suvarmada veriləcək su miqdarı da vacibdir. Çünki hər suvarmada kifayət qədər su verilməzsə, suvarmadan gözlənilən məhsuldarlıq artımı təmin edilə bilməz. Bu səbəbdən buğda yetişdirilməsində ağıllı suvarma çox vacibdir. Buğda yetişdirilməsində ağıllı suvarma ilə bağlı daha ətraflı məlumat üçün aşağıdakı məzmunumuza nəzər salmağı unutmayın.
Xəstəlik və Zərərvericilər
Xəstəliklər :
Buğda yetişdirilməsində ən çox rast gəlinən buğda xəstəlikləri:
- Pas xəstəlikləri (sarı pas, qəhvəyi pas, qara pas)
- Kök və boğaz çürüməsi
- Septoriya
- Fuzarium
- Sürmə
- Toz sürmə
Buğda xəstəlikləri ilə bağlı ətraflı məlumat üçün aşağıdakı məzmunumuza baxa bilərsiniz.
Zərərvericilər :
Buğda yetişdirilməsində ən çox rast gəlinən buğda zərərvericiləri
- Taxıl böcəyi (zoprus)
- Süne
Məhsul Yığımı və Saxlama
Ölkəmizdə buğda yığımı vaxtı may-avqust ortaları arasında dəyişən 3,5 aylıq bir dövrü əhatə edir və bu müddət regional fərqliliklər göstərə bilər. Buğdanın yığımı üçün kombayn, dəryaz və oraq kimi alətlərdən istifadə edilə bilər. Yığım vaxtı müəyyən edilərkən dən tökülmə vəziyyəti, məhsuldakı rütubət nisbəti və maşınların iş qabiliyyəti nəzərə alınmalıdır. Kombaynla aparılan yığımda dən rütubəti adətən %13-15 arasında olmalıdır. Bitkilərin tamamilə saraldığı və dənlərin sərtləşdiyi dövrdə biçin həyata keçirilir. Buğda toxumu alaq otu dənlərindən, daşlardan və torpaqdan təmizlənməsi üçün selektordan keçirilməlidir. Saxlama məqsədilə istifadə olunacaq yerlər rütubətdən uzaq, quru, havalı və işıqlı olmalıdır. Hər ton məhsul üçün 1,5 kvadratmetrlik bir sahə ayrılmalıdır. Anbar üçün ideal temperatur +4 °C-dir. Uzunmüddətli saxlama üçün anbarda zərərvericilərə qarşı dərmanlama aparılması lazımdır.
Yorumlar