Günəbaxan Yetişdirilməsi
Günəbaxan yetişdirilməsi, artan əhali ilə birlikdə, dünyada və ölkəmizdə əhəmiyyəti gündən-günə artan bir mövzudur. Bitki yağları, insan qidalanmasında mühüm rol oynayır. Günəbaxan, tərkibindəki yüksək nisbətdəki (%22-50) yağ miqdarı səbəbindən bitki xammal yağı istehsalı baxımından əhəmiyyət kəsb edən bir bitkidir. Günəbaxan yağı, qida dəyəri ən yüksək olan yağlardan biridir və dünya bitki xammal yağı istehsalının %12,6-sını qarşılayır. Ölkəmizdə illik 220-280 min ton arasında günəbaxan yağı istehsal olunur, bu da Türkiyənin bitki xammal yağı istehsalının %46,7-sini təşkil edir. Ölkəmizdə günəbaxan yetişdirilməsi, Trakya, Ege və Qara dəniz bölgələri daxil olmaqla bir çox bölgədə həyata keçirilə bilir. Lakin, qeyri-kafi günəbaxan yetişdirilməsi səbəbindən bitki yağı kəsirimiz hər keçən il artmaqdadır və 500 min tonu keçmişdir. Bu kəsiri bağlamaq üçün yağlı toxumlu bitkilərin məhsuldarlıq potensialını artırmaq və ikinci məhsul əkinçiliyinə daha çox əhəmiyyət vermək lazımdır. Günəbaxan toxumlarında olan %45-50 nisbətindəki yağ, duru yağ və marqarin sənayesində istifadə olunur. Günəbaxan yağı çıxarıldıqdan sonra qalan küspədə yüksək nisbətdə protein olur, bu səbəbdən qarışıq yem istehsalında geniş istifadə olunur. Bundan əlavə, günəbaxan çərəz kimi istehlak edilərkən, eyni zamanda quş yemi kimi də istifadə olunur. Bundan başqa, günəbaxan yağlı boya, kağız, plastik, sabun və kosmetik məhsulların istehsalında xammal kimi də istifadə olunur. Günəbaxan yetişdirilməsi, çapalandığı sahəni təmiz və havalı qoyduğu üçün yaxşı bir növbəli əkin bitkisidir.
Günəbaxan Yetişdirmə Şərtləri
Günəbaxanın İqlim Tələbi
Günəbaxan, kontinental iqlim qurşağında və mülayim iqlimin yağıntılı bölgələrində yetişdirilən birillik bitkidir. Olduqca geniş adaptasiya sahəsinə malikdir və 120-130 günlük vegetasiya dövrü ərzində ümumi temperatur tələbi 2600-2850°C-dir. Toxumun cücərə bilməsi üçün torpaq temperaturunun minimum +4°C olması lazımdır, cücərmə üçün ideal torpaq temperaturu isə ən az 10-12°C-dir.
Günəbaxan soyuğa davamlıdır?
Günəbaxan bitkisi cücərti dövründə soyuqlara qarşı olduqca davamlıdır, kotiledon yarpaqlı dövrdə -5°C-yə qədər dözə bilir. Lakin bu davamlılıq 6-8 yarpaqlı dövrə qədər tədricən azalır, daha sonrakı inkişaf mərhələsində bitki 0°C-də zərər görə bilər. Bitkinin böyüməsi və inkişafı üçün optimum gecə temperaturu 18-20°C, gündüz temperaturu isə 24-26°C-dir. 36-40°C-dən yuxarı yüksək temperaturlar polen tozunun cücərməsinə mane ola bilər, bu da çarpaz tozlanma riskini artıra bilər.
Günəbaxan quraqlığa davamlıdır?
Günəbaxan, quraq şəraitə çox davamlı olmasa da, digər mədəni bitkilərin yetişə bilmədiyi quraq şəraitdə uğurla böyüyə bilər. Kök sistemi 2 metrə qədər dərinliyə gedə bildiyi üçün torpaqdakı suyu səmərəli şəkildə istifadə edə bilir, buna görə də qısamüddətli quraqlıqlardan təsirlənmir.
Günəbaxan nə qədər su istəyir? Günəbaxan nə zaman su istəyir?
Günəbaxan yetişmə dövrü ərzində cəmi 500-600 mm yağıntıya ehtiyac duyur, bu yağıntının yetişmə dövrü ərzində paylanmış olması mühümdür. Günəbaxan bitkisinin suya olan ehtiyacı müxtəlif inkişaf dövrlərində dəyişir. Cücərmədən səbət (tabla) əmələ gəlməsinin başlanğıcına qədər olan müddətdə illik ümumi su istehlakının təxminən %20-sini istifadə edir. Ən çox suya ehtiyac duyduğu dövr çiçəklənmədən əvvəl və sonrakı 40 günlük müddətdir, bu dövrdə illik ümumi su istehlakının %60-ını istifadə edir. Çiçəklənmə dövründə susuzluq stresi yaşanması məhsuldarlığa mənfi təsir göstərir. Günəbaxan rütubətli bölgələri sevmir, yüksək nisbi rütubət səbət çürüməsinə səbəb olan xəstəliklərin təsirini artıra bilər.
Günəbaxanın Torpaq Tələbi Nədir?
Günəbaxan yetişdirilməsi, torpaq tələbi baxımından çox seçici olmayan bir bitkidir. Qumlu torpaqlardan gilli torpaqlara qədər dəyişən fərqli quruluşlu torpaqlarda uğurla yetişə bilər. Dərin, üzvi maddələrlə zəngin alüvial torpaqlar xüsusilə günəbaxan əkinçiliyi üçün uyğundur. Lakin daşlı, qumlu və səthi torpaqlara üstünlük vermir. Torpağın pH səviyyəsi 6.0-7.2 arasında olmalıdır. Günəbaxan əkinçiliyi üçün seçilən torpaqlarda qrunt suları yüksək olmamalı və drenaj problemi olmamalıdır. Günəbaxanın duzluluğa dözümlülüyü məhduddur; 2-4 mmhos/cm duz konsentrasiyasına dözə bilər.
Günəbaxan üçün torpaq hazırlığı necə aparılır?
Günəbaxan yetişdirilməsində torpağın işlənməsi və toxum yatağının hazırlanması bölgələrdən asılı olaraq dəyişə bilər. Əvvəlki bitkinin məhsul yığımından sonra (İyun ayında və ya Payızda), sahə kotanla (20-25 sm) dərinlikdə şumlanır. Xüsusilə buğda əkin sahələrində, buğdanın biçilməsindən sonra dərin şum aparılmalı və payızda sahə təkrar kultivatorla qarışdırılmalıdır. Qış mövsümünü bu şəkildə keçirən torpaq, yazda torpaq nəmini (tavını) mühafizə edəcək şəkildə kultivatorla 8-10 sm dərinliyində işlənir. Üzərinə gübrə və herbisid tətbiq edilərək təkrar səthi olaraq torpaq qarışdırılır. Ardından sahə əkinə hazır hala gətirilmək üçün vardan və mala keçirilir.
Günəbaxan Əkini
Günəbaxan harada yetişdirilir?
Ölkəmizdə günəbaxan yetişdirilməsi, Trakya, Ege və Qara dəniz bölgələri daxil olmaqla bir çox bölgədə həyata keçirilə bilir. Günəbaxan əkini geniş bir zaman aralığında reallaşdırıla bilər. Lakin, əsas məhsul əkin vaxtı hava temperaturu və torpaq vəziyyəti tərəfindən müəyyən edilir. Bu kontekstdə, mart ayının ortalarından iyul ayının ortalarına qədər əsas və ikinci məhsul günəbaxan əkini edilə bilməkdədir. Ege, Güney və Güneydoğu Bölgələrində əkin mart və aprel aylarında; Marmara, Orta Anadolu və Qara dəniz Bölgələrində aprel ayında; Doğu Anadolu Bölgəsində isə may ayında həyata keçirilir.
Günəbaxan necə əkilir?
Məhsuldar bir əkin üçün torpaq kifayət qədər rütubətli olmalı, düzgün şəkildə işlənməli; həddindən artıq qabarıq və ya boş olmamalı; anız qalıqları və alaq otlarından təmizlənməlidir. Bu vəziyyətdə ən əlverişli əkin dərinliyi 3-4 sm olmalıdır. Torpağın tavı uyğun olduqda, 7-8 sm-ə qədər əkin etmək mümkündür. Lakin lazım olduğundan dərin əkinlərdə torpaqdan çıxış problemləri yaşana bilər və qeyri-bərabər çıxış görülə bilər. Günəbaxan əkini adətən səpmə üsulu, kotan cizgilərinə və ya ocaq üsulu olaraq bilinsə də, yaxşı hazırlanmış bir sahədə əkin maşını (mibzer) istifadə edilərək edilən əkin ən uyğun olanıdır. Ölkəmizdə yaygın olaraq istifadə olunan pambıq mibzerləri ilə dekara 750-1500 q/da, yaxşı tənzimlənmiş həssas bir (pnevmatik və ya mexaniki) əkin maşını ilə toxumun 1000 ədəd çəkisinə bağlı olaraq, əkində çox daha az miqdarda 250-350 q/da toxum istifadə edilməkdədir. Həssas əkin maşını ilə edilən əkin, seyrəltmə işçilik xərclərini aradan qaldırması baxımından da mühümdür. Əkində cərgəarası mexaniki torpaq işləməyə imkan vermək məqsədilə 70 sm, cərgədaxili isə, yağlıq növlərdə 30-35 sm, çərəzliklərdə isə 40 sm olmalıdır. Lazım olduğundan sıx edilən əkinlər, zəif bitki inkişafı və yüksək nisbətdə yatma səbəbindən məhsuldarlıq itkilərinə yol aça bilər. Günəbaxan əkinində cərgələrin külək istiqamətinə paralel olmasına diqqət edilməlidir. Əkin dərinliyi, torpaq rütubətinə bağlı olaraq müəyyən edilir. Yaxşı hazırlanmış toxum yatağında və erkən əkinlərdə əkin dərinliyi 5-6 sm arasında ola bilər. Lakin torpaq tavının kifayət etmədiyi və xüsusilə gec əkinlərdə toxumun rütubətli torpaq təbəqəsinə düşə bilməsi üçün əkin dərinliyi 6-7.5 sm arasında olmalıdır.
Günəbaxan növbəli əkini
Günəbaxan bitkisi, sıx və sağlam bir yaşıl kütləyə malik olduğundan, yetişmə dövrü ərzində torpaqdan böyük miqdarda qida elementi çəkir. Bu səbəbdən eyni sahəyə ilin hər keçən dövründə ardıcıl əkin edilməsi vəziyyətində məhsuldarlıqda bir azalma müşahidə olunur. Günəbaxan, quraq şəraitdə buğda, arpa və çovdar kimi bitkilərlə növbəli şəkildə əkin dövriyyəsinə alınmalıdır.
Günəbaxanda Gübrələmə
Günəbaxandan dekara 120-130 kq toxum məhsulu və 750 kq gövdə və səbət məhsulu əldə edildikdə, bitkilər tərəfindən dekardan 6,5 kq N, 4,1 kq P2O5, 36,0 kq K2O və 13,3 kq CaO-nun götürülməsi lazımdır. Müşahidə olunur ki, günəbaxan tərəfindən torpaqdan ən çox azot və kalium alınır.
Günəbaxana hansı gübrə verilir?
- Azot Gübrələməsi: Günəbaxanda məhsuldarlığı məhdudlaşdıran ən mühüm bitki qida maddəsi azotdur. Günəbaxan bir yetişmə dövründə ehtiyac duyduğu azotun %66-sını çiçəklənmə dövrünün sonuna qədər alır. Bu səbəbdən ehtiyac duyulan azotun %50-si əkinlə birlikdə, digər yarısı isə bitkilər 20-25 sm boya çatdıqda (ikinci çapalama ilə birlikdə) tətbiq edilməlidir. Günəbaxan üçün tövsiyə olunan azot miqdarı, hədəflənən hər 20 kq/da məhsul üçün 1 kq azot olaraq hesablanır. Quraq şəraitdə tətbiq olunacaq azot miqdarı azaldılmalı və hamısı əkinlə birlikdə verilməlidir.
- Fosfor Gübrələməsi: Günəbaxan bitkisinin fosfor ehtiyacı çox olmasa da, müəyyən bir məhsuldarlıq əldə etmək üçün dekara 8-10 kq P2O5 tətbiq olunmalıdır. Fosforlu gübrənin hamısı əkindən əvvəl və ya əkinlə birlikdə verilməlidir.
- Kalium Gübrələməsi: Günəbaxan bitkisi torpaqdan çox miqdarda kalium götürməsinə baxmayaraq, ölkəmiz torpaqlarında kifayət qədər kalium olduğundan, torpaq analizi nəticələrinə əsasən tətbiq edilməlidir. Kalium çatışmazlığında yarpaq kənarlarında əvvəlcə saralmalar, daha sonra qəhvəyi rəng və qurumalar baş verə bilər.
Günəbaxan Qulluğu Necə Aparılır?
Günəbaxan toxumları, uyğun şərait yarandıqdan sonra əkildikdən 10-15 gün sonra cücərir və torpaq səthinə çıxır. Bitkilərin böyüməsi və inkişafı müddətində zəruri qulluq işləri vaxtında və uyğun texnika ilə ləngidilmədən həyata keçirilməlidir.
- Çapalama və Alaq Otlarına Nəzarət: Bitkilər torpaq səthinə çıxdıqdan sonra, 10-12 sm boya çatdıqda (4-6 yarpaqlı dövr), ilk çapalama işi aparılmalıdır. Bitkilər 25-30 sm boya çatdıqda isə ikinci çapalama reallaşdırılmalıdır. İkinci çapalama adətən dibdoldurma mərhələsində tətbiq olunur. Günəbaxan bitkisi saçaqlı köklü olduğu üçün çapalama dərinliyi məhdud olmalıdır (10 sm-dən çox olmamalıdır). Üst gübrələmə edilibsə (N), ikinci çapalama işi ilə birlikdə tətbiq edilməlidir. Bitkilər 40 sm-ə çatdıqda çapalama işinə son verilməlidir. Günəbaxan əkinçiliyində adətən 2-3 çapalama kifayət edir.
Günəbaxan sahələrində problem yaradan alaq otları, çapalama ilə nəzarət altına alına biləcəyi kimi, herbisid istifadə edilərək də idarə oluna bilər.
Günəbaxanda Suvarma
Günəbaxan yetişdirilməsi, quraq şəraitə qarşı olduqca müqavimətlidir. Lakin, suvarma edildikdə mühüm dərəcədə məhsuldarlıq artımı təmin edilə bilər. Günəbaxan bitkisinin suya ən çox ehtiyac duyduğu dövr, səbət əmələ gəlməsindən çiçəklənməyə qədər keçən müddəti əhatə edir. Xüsusilə çiçəklənmədən 20 gün əvvəl və çiçəklənmədən sonrakı 20 günlük müddət, günəbaxan üçün su istehlakı baxımından kritik bir dövrdür. Yağıntının kifayət qədər olduğu bölgələrdə (ildə 600 mm və bahar yağıntısı 400 mm), suvarma adətən zəruri olmaya bilər. Lakin suvarma edildikdə, məhsuldarlıqda %50-dən daha çox artım əldə edilə bilər. Regional iqlim və torpaq şəraitindən asılı olaraq 3-4 suvarma tətbiq oluna bilər. İlk suvarma adətən səbət əmələ gəlməsində, ikinci suvarma çiçəklənmə dövründə və üçüncü suvarma süd yetişmə dövründə həyata keçirilir.
Günəbaxan yetişdirilməsində ağıllı suvarma sistemlərini seçməyin əhəmiyyəti üçün aşağıdakı məqaləmizə nəzər salmağı unutmayın!
Günəbaxan Xəstəlikləri və Zərərvericiləri
Günəbaxan yetişdirilməsini təhdid edən müxtəlif xəstəlik və zərərvericilər mövcuddur. Bunlar:
Xəstəliklər:
- Mildiu və ya Köse Xəstəliyi
- Pas Xəstəliyi
- Gövdə və Səbət Çürüməsi Xəstəliyi
- Orobanş (Canavarotu)
- Solğunluq xəstəliyi, Səbət çürüməsi, yarpaq ləkə xəstəliyi, kök çürüməsi xəstəliyi, foma, kömür çürüməsi, Virus Xəstəlikləri, Mikoplazma xəstəliyi kimi xəstəliklərdir.
Zərərvericilər:
- Çəmən Tırtılı
- Qayçıçı Böcək
- Quşlar
- İlbiz
- Bozqurdlar, Yaşıl Qurd, Qırmızı Hörümçək, Zolaqlı Yarpaq Qurdu kimi zərərvericilərdir.
Günəbaxanda çəmən tırtılı haqqında ətraflı məlumat üçün aşağıdakı məqaləmizə nəzər salmalısınız.
Günəbaxan Nə Zaman Yığılır?
Günəbaxan əkini edilən sahələrdə, bitkinin genetik xüsusiyyətlərinə bağlı olaraq əkindən təxminən 120 gün sonra məhsul yığımı yetkinliyinə çatılır. Bu dövr adətən İyul və Avqust aylarına təsadüf edir. Yığım vaxtında bitkilərin gövdələri, yarpaqları və səbətləri saralır, səbətlərin kənarındakı sarı çiçəklər tökülür, eyni zamanda səbətlərin kənarındakı qoruyucu yarpaqlar qəhvəyi rəng alır və toxumlardakı rütubət nisbəti %25-in altına düşür. Günəbaxan yığımı üçün adətən normal buğda kombaynları istifadə olunur. Lakin kombaynların səbət (tabla) hissələri dəyişdirilməli və zəruri tənzimləmələr aparılmalıdır. Yığım zamanı kombaynın sürəti 5-8 km/saat arasında olmalıdır. Biçim hündürlüyü isə 30-60 sm arasında olmalıdır. Yığım aparılacaq bitkilərin toxumları və səbətləri tamamilə qurumalıdır. Toxumdakı rütubət nisbəti %12-15 səviyyələrinə düşməlidir. Yığımdan sonra toxumlardakı rütubət nisbəti %9,5-10-a endirilməlidir, əks halda toxumlar kiflənərək xarab ola bilər.
Yorumlar