Tüm Yazılar
Kanola Yetişdirilməsi Necə Həyata Keçirilir
Kanola yetişdirilməsi necə həyata keçirilir sualına cavab axtaran fermerlər üçün uyğun kənd təsərrüfatı texnikaları və diqqətlə planlaşdırılmış bir istehsal prosesi vacibdir. Bitki yağı mənbəyi kimi qəbul edilən kanola, Türkiyəyə II Dünya Müharibəsi zamanı Bolqarıstan və Rumıniyadan gələn mühacirlər vasitəsilə tanıdılmışdır. Daha sonra Trakya bölgəsində yetişdirilməyə başlanmışdır. Türkiyədə rapiska, rapitsa və kolza kimi adlarla da tanınan kanola, qışlıq və yazlıq olmaqla iki fərqli fizioloji dövrə malik bir yağ bitkisidir. Kanola dənələri %38-50 yağ, %16-24 protein ehtiva edir və zəngin olein və linol turşusu tərkibinə malikdir. Bundan əlavə, kanola yağının yüksək qaynama nöqtəsi (238 °C) onu mühüm bir yağ bitkisi edir. Dünya miqyasında, palma və soya yağlarından sonra kanola yağı bitki yağı istehlakı sıralamasında üçüncü yerdədir. Kanola toxumlarından əldə edilən yağın yerdə qalan jımıxı (küspəsi) dəyərli bir heyvan yemi kimi istifadə olunur, çünki jımıxında %38-40 arası protein mövcuddur. Kanolanın yüksək yağ tərkibi, xüsusilə biodizel istehsalı üçün üstünlük verilməsinə səbəb olmuşdur. Bu xüsusiyyət dünya miqyasında və Türkiyədə geniş istifadə olunmasını təmin edir. Kənd Təsərrüfatı və Meşə Nazirliyi, kanola istehsalçılarını dəstəkləmək məqsədilə kiloqram başına ödənilən mükafatı ehtiva edən bir dəstəkləmə proqramı başlatmışdır (2019-cu ildə 500 TL/ton). Payızlıq əkin edildiyi üçün kanolanın suvarma ehtiyacı digər yazlıq bitkilərə nisbətən %30-50 daha azdır.
Kolza və Kanola eyni şeydirmi?
Kanola, 1960-cı illərdə Balkanlardan gələn mühacirlər tərəfindən ölkəmizə gətirilmiş və Trakyada kolza adı ilə əkilməyə başlanmışdır. Türkiyədə kolza ismi ilə tanınan kanola əhəmiyyət qazanan yağlı toxumlu bitkilərdən biridir. Əkin sahələrində və istehsal miqdarlarında ildən-ilə mühüm dəyişikliklər müşahidə olunur.
Kanola Yetişdirilməsində İqlim və Torpaq Tələbi
Kanola bitkisi ölkəmizdə əsasən qışlıq olaraq üstünlük verilən bir kənd təsərrüfatı məhsuludur. Qış şəraitinə qarşı -25 dərəcəyə qədər davamlıdır. Lakin qüvvətli bir kök sisteminə malik olması və kök qalınlığının 0,8-1 sm olması vacibdir. Bu səbəbdən oktyabr ayının əvvəlində nəm torpağa əkilərək cücərmə təmin edilməlidir. Əks halda, kök inkişafı tamamlanmadan qışa girməsi soyuq hava şəraitindən mənfi təsirlənməsinə səbəb ola bilər və bitki məhv ola bilər. Yazlıq kanola əsasən Ege və Aralıq dənizi kimi mülayim iqlim bölgələrində yetişdirilir. Mil kök quruluşuna malik olan kanola bitkisi quraqlığa qarşı olduqca tolerantdır. Yetişmə prosesində yağıntılar və ya suvarma yolu ilə torpağa veriləcək olan 400 mm civarındakı su, ən yaxşı məhsuldarlığı əldə etmək üçün kifayətdir. Kanola qumlu və yüngül torpaqlar istisna olmaqla, demək olar ki, hər növ torpaqda yetişə bilər. Lakin su saxlayan və gölməçə yaranmağa meyilli olan kənd təsərrüfatı sahələrində mənfi təsirlənə bilər. Ən yaxşı inkişaf etdiyi torpaqlar adətən humuslu, dərin quruluşlu, neytral və ya yüngül qələvi ilə yüngül turşulu diapazonda olan torpaqlardır (pH: 6.5-7.5).
Kanola Yetişdirilməsində Torpaq Hazırlığı
Kanola toxumu cücərdikdən sonra torpaq səthinə çıxma gücü aşağı olduğu üçün toxum yatağının diqqətlə hazırlanması lazımdır. Toxum yatağı çuğundur əkini üçün hazırlanan toxum yatağına bənzər şəkildə düzənlənməlidir. Əgər kanola əkini taxıl biçinindən sonra ediləcəksə, kölgə nəmində və ya yağışlardan sonra kotan istifadə edilərək anız torpağın altına basdırılır. Əkin vaxtı suvarma edilir, öz toxumları cücərdilir. Torpaq düzəldilir və diskli mala (qoble) və dırmıq istifadə edilərək incə bir toxum yatağı yaradılır. Lazım gələrsə, əkindən əvvəl və sonra torpağın səthini düzəltmək və sıxışdırmaq üçün mərdanə istifadə edilməlidir.
Kanola Yetişdirilməsində Əkin Vaxtı
Yaxşı bir cücərmə təmin etmək üçün torpaq temperaturunun ən az 10-12 dərəcə olması lazımdır. Kanola əkini Trakya, Mərmərə, Ege, Cənub-Şərqi Anadolu bölgələrində 15 sentyabr-15 oktyabr tarixləri arasında edilməlidir. Qara dəniz bölgəsində sahil zolağında ən uyğun əkin vaxtı 15 sentyabr-20 oktyabr tarixləri ikən, daxili hissələrdə 20 sentyabr-10 oktyabr tarixləri kanola üçün ideal əkin vaxtını təşkil edir. Bu şəkildə sağlam cücərən kanola bitkiləri qışa 4-6 yarpaqlı dövrdə girir və güclü bir kök sistemi inkişaf etdirərək soyuqdan zərər görmür. Kanola əkinləri noyabr ayına qədər uzadılarsa, gənc şitillər mənfi təsirlənə bilər. Bu səbəbdən kanola əkinləri vaxtında həyata keçirilməlidir. Torpaqda kifayət qədər rütubət olmadıqda kanola cücərməsini dəstəkləmək üçün yağışyağdırma suvarma üsulu istifadə edilməlidir. Əkin prosesi həssas taxıl səpən aqreqatlar və ya kiçik toxum səpən aqreqatlar, hətta pnevmatik səpicilər istifadə edilərək həyata keçirilməlidir. Sıra aralıqları 14-30 sm və sıra üzəri məsafə 5 sm olaraq tənzimlənməlidir. Əkin dərinliyi torpaq səthinin 0,5-1 sm altına edilməlidir. Uyğun bitki sıxlığını əldə etmək üçün pnevmatik səpicilərlə dekara 200 qram toxum atılmalıdır. Pnevmatik səpici yoxdursa, digər həssas səpicilərdə dekara 400-600 qram toxum atılmalıdır. Əkindən sonra torpağı sıxışdırmaq üçün mərdanə istifadə edilməlidir. Bundan əlavə, hər il əkin üçün istifadə olunacaq toxumlar yenilənməlidir.
Kanola Yetişdirilməsində Gübrələmə
Gübrələmə baxımından təvazökar ehtiyaclara malik olan kanola, dekara 15-20 kq azot, 8 kq fosfor və 6-7 kq kalium istehlak edir. Kanola digər bitkilərə nisbətən yetişmə dövründə daha çox kükürd ehtiyacı duyduğundan, üst gübrələmədə sulfatlı və ya kükürdlü azotun istifadə edilməsi faydalı olacaqdır. Torpaqlar analiz edilməli və təhlil nəticələrinə görə tövsiyə olunan gübrə növü və miqdarı müəyyən edilməlidir. Fosfor və kalium əkindən əvvəl və ya əkinlə birlikdə verilməlidir. Azotlu gübrənin 1/4-i fosfor və kaliumla birlikdə, qalan böyük hissəsi isə yazda sürətli böyüməni dəstəkləmək məqsədilə səpmə üsulu ilə tətbiq edilməlidir.
Kanola Yetişdirilməsində Suvarma
Kanola toxumları son dərəcə kiçik olduğu üçün səthdəki əkin səbəbindən toxumlar cücərə bilmirsə və ya səthdə bir qaymaq təbəqəsi yaranıbsa, mütləq suvarma edilərək vaxtında çıxış təmin edilməlidir. Kanola bitkisi inkişafını bahar aylarında tamamladığı üçün yağıntıların kifayət etmədiyi dövrlərdə suvarma tətbiq edilməlidir.
Kanola bitkisi su istəyirmi?
Kanola bitkisi mil kök quruluşu ilə təchiz olunmuşdur və quraqlığa qarşı yüksək toleransa malikdir. Kanola adətən yetişdirildiyi torpaq xüsusiyyətlərinə, iqlim şəraitinə və böyümə mərhələlərinə bağlı olaraq dəyişən bir suvarma tələbatına malikdir. Yetişmə dövründə yağıntılar və ya suvarma yolu ilə təmin ediləcək 400 mm civarındakı su, ən yüksək səviyyədə məhsuldarlıq əldə etmək üçün kifayətdir. Əsasən kanola bitkisi həftədə orta hesabla 25-30 mm (kvadrat metrə 25-30 litr) suya ehtiyac duya bilər.
Kanola Yetişdirilməsində Əkin Növbəsi
Yüksək məhsuldarlıq əldə etmək üçün kanola yetişdirilməsində uyğun münavibə (əkin növbəsi) sistemləri mütləq tətbiq edilməlidir. Kanolanın yer aldığı bəzi münavibə modelləri aşağıdakı kimidir:
Model 1: Günəbaxan → Kanola → Buğda → Qarğıdalı
Model 2: Buğda → Kanola → Paxlalılar → Günəbaxan
Model 3: Buğda → Kanola → Şəkər çuğunduru → Yemiş-Qarpız
Model 4: Günəbaxan → Kanola → Buğda
Kanola Yetişdirilməsində Yabanı Ot Mübarizəsi
Kanola yetişdirilməsində yabanı ot mübarizəsi, kanolanın ilk böyümə mərhələsində böyük bir əhəmiyyətə malikdir. Yabanı ot mübarizəsi %20-30 daha çox məhsuldarlıq əldə edilməsinə töhfə verə bilər. Sürətli böyümə xüsusiyyətinə malik yabanı otlar, xüsusilə ilk böyümə mərhələsində tarla sahəsini bürüyərək kanola bitkisinin böyüməsinə mane ola bilər. Əlavə olaraq bitki qida maddələrini paylaşaraq əhəmiyyətli dərəcədə zərər verə bilər. Kanola bitkisi 30-40 sm ölçüyə çatdıqda sürətlə inkişaf edir. Ardından kölgə yaradaraq digər yabanı otların böyüməsini böyük ölçüdə əngəlləyir. Normal əkin vaxtlarında həyata keçirilən əkinlərdə kanola sürətlə böyüdüyü üçün adətən yabanı ot ehtiva etmir. Əgər tarlada xardal kimi bir yabanı ot varsa, kanola əkini edilmir. Çünki bu iki bitki eyni fəsiləyə aiddir və mübarizələri çətindir. Bundan əlavə, sonrakı biçin dövründə kanola məhsuluna qarışaraq keyfiyyətə mənfi təsir göstərə bilər. Həmçinin kanola bitkiləri aprel ayına qədər olan böyümə dövründə torpaq su səviyyəsinə və su saxlama qabiliyyətinə qarşı olduqca həssasdır. Bu səbəbdən yağışlı dövrlərdə tarlada su yığılması baş verərsə, dərhal drenaj təmin edilməlidir.
Kanola Yetişdirilməsində Biçin və Saxlanma
Kanola bitkisi çiçəkləmə prosesindən sonra havanın temperaturundan, yağıntı vəziyyətindən və istifadə olunan növün yetkinləşmə sürətindən asılı olaraq adətən 40-50 gün ərzində biçin yetkinliyinə çatır. Trakya bölgəsində 10 iyundan etibarən, Aralıq dənizi bölgəsində isə 10 maydan başlayaraq kanola biçini həyata keçirilə bilər. Biçin yetkinliyinə çatdıqda bitkilərin gövdələri, yarpaqları və kapsulları tamamilə quruyur və saralır, qırmızımtıl-sarı rəng alır. Toxumlar qəhvəyi rəngə döndükdə kanola bitkisinin biçin üçün uyğun olduğu mənasına gəlir. Kanola bitkisində yetkinləşmə prosesi aşağıdan yuxarıya doğru baş verir. Biçin zamanı bitkilərin tamamilə yetkinləşməsi gözlənilərsə, alt kapsullarda çatlama və tökülmələr görülə bilər. Lakin erkən biçində üst kapsulların tam yetkinləşməməsi səbəbindən məhsul itkisi yaşana bilər. Kanola dənələri olduqca kiçik olduğundan biçinə başlamazdan əvvəl kombaynın tənzimləmələrinin diqqətlə edilməsi vacibdir. Hər dekar üçün alınan məhsuldarlıq əkilən növün potensialına, torpaq keyfiyyətinə və iqlim şəraitinə bağlı olaraq 400-600 kq arasında dəyişməkdədir. Təhlükəsiz bir saxlama üçün dənələrin rütubət tərkibi %9-u keçməməlidir. Quru anbar sahələrində saxlanmalıdır. Əks halda sürətli bir şəkildə qızışma və kiflənmə riski ilə qarşı-qarşıya qala bilərsiniz.
1 dönüm tarladan nə qədər kanola çıxır?
Kanola məhsuldarlığı bir sıra amillərdən asılı olaraq dəyişə bilər. Bu səbəbdən dönüm başına alınan miqdar əhəmiyyətli dərəcədə fərqlilik göstərə bilər. Kanola məhsuldarlığı əkilən növün potensialına, torpaq keyfiyyətinə və iqlim şəraitinə bağlı olaraq dəyişir. Bununla belə, ölkəmizdə dönüm başına kanola məhsuldarlığı adətən orta hesabla 400-600 kq arasında dəyişməkdədir. Avropa ölkələrində dekara əkilən kanola bitkisindən əldə edilən toxum məhsuldarlığı adətən 300 kq-a qədər yüksəlir. Orta hesabla dekar başına 180-200 kq/da toxum alınır. Dönümdən əldə edilən gövdə və qabıq miqdarı isə adətən 450 kq civarındadır. Qabıq məhsuldarlığı gövdə məhsuldarlığının 1/3-i qədərdir. Əkin vaxtı, bitki sıxlığı, gübrələmə və qulluq işləri yaxşı şəkildə edildikdə, uyğun yağıntılarla birlikdə məhsuldarlıq 500 kq/da-a qədər çıxa bilməkdədir. Məsələn, Eurol növündən edilən bir əkində 186 kq/da məhsuldarlıq əldə edilmişdir.
Kanola Yetişdirilməsində Xəstəlik və Zərərvericilər
Kanolanın əsas zərərvericiləri arasında torpaq birələri, tarla ilbizləri, kanola gövdə xortumlu böcəyi, kələm kəpənəyi və mənənə (yarpaq biti) yer almaqdadır. Xüsusilə Trakya bölgəsində kələm kəpənəyi, Qara dəniz bölgəsində isə mənənə zərəri daha qabarıqdır. Bu zərərvericilər yarpaq və çiçək saplarından şirə soraraq ağarma yaradırlar və ciddi məhsul itkilərinə səbəb ola bilərlər. Bu zərərvericilərlə mübarizə üçün dərmanlama tədbirləri görülməlidir. Kanola bitkisinin mühüm xəstəlikləri arasında mildiu, kolza kök uru və boz kif yer alır. Trakya bölgəsində xəstəliklər adətən geniş yayılmamışdır.
Türkiyədə Kanola Ən Çox Harada Yetişir?
Ölkəmizdə kanola əkinçiliyi olduqca geniş şəkildə həyata keçirilir. Ən böyük əkin sahəsinə malik olan il 17800 hektarlıq ərazi ilə Adana ilidir. Adana ilində dekar başına orta məhsuldarlıq təxminən 236 kq-dır. 2006-cı ildə Adana ilində cəmi kanola istehsalı 4197 ton olaraq reallaşmışdır. Adananı 7581 da əkin sahəsi ilə Tekirdağ ili izləyir. Tekirdağ ilini isə 5500 da əkin sahəsi ilə Balıkesir ili təqib edir. Kanola əkin sahələrində ildən-ilə mühüm artım və azalmalar müşahidə olunur.
Dünya miqyasında kanola istehsalı təxminən 25 milyon ton səviyyəsindədir. Ən böyük istehsalçılar arasında Çin (5 milyon ton), Hindistan (4.4 milyon ton) və Kanada (3 milyon ton) önə çıxır. Avropada isə Polşa (500 min hektar), Fransa (500 min hektar), Almaniya (400 min hektar) və İngiltərə (250 min hektar) ən çox əkin sahəsinə malik ölkələrdir.
Kanola yetişdirilməsi gəlirlidirmi?
Kanola yetişdirilməsi adətən yüksək məhsuldarlıq və gəlirli bir fəaliyyət kimi qəbul edilməkdədir. Lakin bu bitkini yetişdirmək üçün lazım olan avadanlıq, gübrə və dərmanlar kimi xərclər də nəzərə alınmalıdır. Kanola bitkisinin növbəli əkinə uyğun olması onu cəlbedici edən amillərdən biridir. Hər dekarda 450 kq gövdə və qabıq əldə edilə bilər.
Kanola əkini və kanola yağı Türkiyədə qadağandırmı?
Bu bitki 1960-cı illərdə Balkanlardan gələn mühacirlər tərəfindən Türkiyəyə gətirilmiş və Trakyada kolza adı ilə əkilməyə başlanmışdır. Lakin bitkinin yağında insan sağlamlığına zərərli erusik turşusunun olması səbəbindən 1979-cu ildə əkilməsi qadağan edilmişdir. Sonrakı tədqiqatlar nəticəsində erusik turşusu ehtiva etməyən növlər inkişaf etdirilmişdir. Bu növlər ilk dəfə Kanadada islah edildiyi üçün bitki "kanola" olaraq adlandırılmışdır. Ölkəmizdə kanola yetişdirilməsi qışlıq və yazlıq olaraq həyata keçirilir.
Kategoriler
Etiketler
