Kərəviz Yetişdirilməsi Necə Həyata Keçirilir
Kərəviz (Apium graveolens dulce), çətirçiçəklilər (Apiaceae) fəsiləsinə aid bir bitki olub, qərbi və şimali Avropa sahil bölgələrində, xüsusilə də bataqlıq ərazilərdə təbii olaraq yetişən, yeyilə bilən bir iki illik bitkidir. Boyu bir metrə qədər ucalır. Çiçəkləri 2-3 mm diametrində, ağ rəngli və krem tonlu olub, qədim Yunan sivilizasiyası tərəfindən tanınan bir bitkidir. Kərəvizin qida kimi istifadəsinə dair ilk izlər Sisam adasındakı qalıqlarda tapılmışdır. Homerin İlyadasında atların Troya yaxınlığındakı bataqlıqlarda yetişən yabanı kərəvizlə otladıqları qeyd edilmiş, Odisseyada isə Kalipsonun mağarasının yaxınlığında yabanı kərəviz yetişdiyi nəql edilmişdir. Kərəviz zeytun yağlı, dolma, qaynadılmış tərəvəz, salat və ya şorba şəklində geniş şəkildə istehlak edilir. Xüsusilə cənub Avropa mətbəx ənənəsində, Fransız mətbəxində və ABŞ-ın Luiziana bölgəsində mühüm yerə malikdir. Kərəviz toxumları ləzzətli bir ədviyyat kimi istifadə olunur və ədviyyat məqsədilə kərəviz toxumu xörək duzu ilə qarışdırılaraq "kərəviz duzu" adı altında satışa təqdim edilir, beləliklə yeməklərdə və kokteyllərdə normal duza alternativ yaradır. Bloody Mary kokteyli və hot-doq sendviçləri kərəviz duzu ilə eyniləşdirilən iki tanınmış məhsuldur. Çin kərəvizi və ya Şərq kərəvizi daha nazik saplaqlı və kəskin dada malikdir. Çin mətbəxində adətən qarışıq yağda qızartmalarda və şorbada istifadə olunur. Kərəviz qidalandırıcı, yüngül stimullaşdırıcı və gücləndirici xüsusiyyətlərə malikdir. Qida kimi istehlak edilə bildiyi kimi, kərəviz şirəsi də əldə edilə bilər. Həmçinin toz və ya kapsul formasında da mövcuddur. Kərəvizin müalicəvi istifadəsində isə ilk növbədə sidikqovucu (diuretik) xüsusiyyəti ön plana çıxır.
Kərəvizin Botaniki Xüsusiyyətləri
Qış tərəvəzi olan kərəviz kök və yarpaq saplaqları ilə dəyərləndirilən bir bitkidir. Kərəviz toxum istehsalı üçün 2 illik, tərəvəz kimi yetişdirilirsə bir illik bitkidir. Kərəvizin əkin sahəsi və istehsal miqdarı illər üzrə dəyişiklik göstərir. Ölkəmizdə adətən 1200–1500 hektarlıq bir sahədə təxminən 18.000–20.000 ton kərəviz istehsal olunur. Kərəviz dünya miqyasında bir çox bölgədə yetişdirilə bilər. Amerika, Avropa, Avstraliya və Hindistan kərəvizin ana vətənləri hesab olunur. Avropanın müxtəlif bölgələrində, xüsusilə Aralıq dənizi sahillərində, çay vadilərində və sulaq ərazilərdə yabanı kərəviz növlərinə rast gəlinir.
Kərəvizin kökləri yumrunun alt hissəsindən yaranır. Kök kərəvizlərində köklər qalın və ətlidir, saplaq kərəvizlərində isə nazik və tor şəklindədir. Köklər torpaq quruluşu və su səviyyəsindən asılı olaraq 1–1,5 m dərinliyə qədər enə bilər, lakin əksəriyyəti adətən 20–30 sm dərinlikdədir. Yumru kök kərəvizlərində inkişaf edir, lakin saplaq kərəvizlərində nəzərəçarpacaq yumru yaranmır. Yumru dairəvi, tərs topaç, silindrik kimi müxtəlif formalarda ola bilər. Yumrunun forması sort xüsusiyyətləri və bitkilər arası məsafə ilə dəyişir. Bitkilər arası məsafələr azaldıqca yumruların kiçildiyi müşahidə olunur. İqlim şəraiti, torpaq quruluşu, su səviyyəsi, inkişaf dövrünün uzunluğu və sort xüsusiyyətlərindən asılı olaraq yumru çəkisi dəyişir. Yumru çəkiləri 100 q-dan başlayaraq 1000 q-a qədər çıxa bilər, orta hesabla 150–400 qram arasında dəyişir. Məhsul yığımı gecikərsə, yumruların içində koflaşma və ya boşalma ola bilər, bu halda yumruların bazar dəyəri azalır. Kərəvizlərdə soyuqlama ehtiyacı qarşılandıqdan sonra çiçəkləmə başlayır. Gövdə 80–100 sm boyunda olub bir çox budaq yaradır. Gövdənin içi boşdur, lakin davamlıdır. Yarpaqlar sortlara görə dəyişməklə yanaşı 15 sm ilə 60 sm arasında uzanan yarpaq saplaqları yaradır. Saplaq kərəvizlərdə yarpaq saplağı daha qalın və ətlidir. Gövdə üzərində yarpaq qoltuqlarından çıxan zoğlar çətir şəklindəki çiçək tablası ilə sonlanır. Çətir şəklindəki çiçək tablası düz, daxili və ya xarici qabarıq formada ola bilər. Çiçək tablası üzərində bir çox çiçək olur, çiçəklərin rəngi yaşıldan başlayaraq zamanla çirkli ağ və sarıya dönür.
Kərəviz Yetişdirilməsində İqlim və Torpaq Tələbi
Kərəviz qışları mülayim, yayları həddindən artıq isti və quraq olmayan bölgələrdə sağlam şəkildə inkişaf edir. Yetişdirmə dövründə optimal temperatur aralığı 15–20 °C-dir və aşağı və ya yüksək temperaturlara davamlı deyil. 30 °C-dən yuxarı temperaturlar bitkinin inkişafına mənfi təsir göstərir. Toxumların torpaqda cücərməsi üçün ən azı 4 °C temperatur lazımdır. Bitki -1 °C-yə qədər olan aşağı temperaturlara dözə bilər, lakin yazdakı gec şaxtalar mənfi təsirlər yarada bilər. -2 °C-dəki temperaturlarda torpaq altındakı kök kərəviz yumruları zərər görə bilər. Bitkilər 10 °C-dən aşağı temperaturlarda vernalizasiyaya məruz qalır və bu vəziyyət erkən çiçəkləməyə yol açır. Vernalizasiya prosesində bitkilərin yaşlılığı çiçəkləmə nisbətini artırır. Kərəvizin vegetativ dövrdən generativ dövrə keçidində ən kritik faktor aşağı temperaturlardır.
Kərəviz torpaq tələbləri mövzusunda seçici olmayan bir bitkidir, lakin adətən dərin, gilli və qumlu xüsusiyyətlərə malik torpaqlara üstünlük verir və bu növ torpaqlarda sağlam şəkildə inkişaf edir. Yüngül quruluşlu torpaqlarda yetişdirmə aparılırsa, bitkinin müntəzəm gübrələnməsinə və qidalanmasına diqqət yetirilməlidir. Gilli torpaqlarda yumrular adətən kiçik qalır. Torpağın pH səviyyəsi təxminən 7,0 olmalıdır. Torpağın humus tərkibi artdıqca yumrunun ölçüsü və keyfiyyəti də artır. Kök kərəviz üçün torpaq pH nisbəti 6,5–7,0 arasında olan yüngül gilli torpaqlara üstünlük verilə biləcəyi kimi, ağır qumlu və gilli torpaqlar da istifadə edilə bilər. Torpaq pH ilə bağlı ətraflı məlumata https://esular.com/toprak-phsi məzmunumuzdan daxil ola bilərsiniz. Torpaq kifayət qədər miqdarda üzvi maddə ehtiva etməlidir. Çox ağır torpaq istifadəsi payız aylarındakı yağışlı günlərdə məhsulun yığılmasında problemlərə səbəb ola bilər.
Kərəviz Yetişdirilməsində Torpağın Becərilməsi və Şitil Əkilməsi
Kərəviz istehsalı üçün istifadə olunan torpaq səpin və ya əkin öncəsi titizliklə hazırlanmalıdır. Bu səbəblə torpaq bir neçə dəfə dərindən şumlanaraq becərilməlidir. Səpin və ya əkindən əvvəl torpaq təkrar dərindən şumlanmalı və dekara 4:4:8 nisbətində azot, fosfor və kalium ehtiva edən gübrə verilməlidir (12kq N, 12kq P, 24 kq K). Kərəviz toxum səpini ilə birbaşa yetişdirilə bildiyi kimi, bir çox ölkədə olduğu kimi ölkəmizdə də adətən şitillərlə yetişdirilir. Vegetasiya dövrü uzun və payızı mülayim keçən bölgələrdə birbaşa toxum səpini ilə uğurlu nəticələr alına bilər. Lakin adətən şitillərlə yetişdirmə toxum səpini ilə müqayisədə daha çox üstünlük təşkil edir. Kərəviz şitilləri ya heç şaşırtma edilmədən isti ləklərdə, ya da qutulara səpilərək torpaq üzərinə çıxdıqdan sonra isti ləklərə şaşırtma edilərək yetişdirilir. Daha sonra kərəviz toxumları incə ələkdən keçirilərək hazırlanan torpaqla qarışdırılaraq, hər kvadrat metrə 2 qram olacaq şəkildə bir neçə dəfə səpilir. Səpindən sonra toxumların üzərinə 2–3 mm qalınlığında örtük əlavə edilir. Örtük əlavə edildikdən sonra toxum və örtüyü axıtmayacaq şəkildə çox incə bir süzgəc istifadə edilərək su verilir. İlk cücərmə görünənə qədər qutunun üzəri örtülür. Bu prosesdə temperaturun ən azı 10 °C olması lazımdır. Ən yaxşı cücərmə adətən 25–30 °C temperaturlarda baş verir.
Toxum səpinindən 2 həftə sonra cücərmə prosesi başlayır və 4-cü həftənin sonunda tamamlanır. Kərəviz istehsalı müntəzəm yağış alan və ya suvarmanın yağışdırma üsulu ilə həyata keçirildiyi bölgələrdə şitillərin əkilməsi müntəzəm şəkildə aparılır. Əkində cərgələr arası 50–60 sm, cərgə daxili isə 30–40 sm olmalıdır. Lakin şaquli böyüyən sortlarda əkin məsafələri daha az ola bildiyi halda, üfüqi inkişaf edən sortlarda bu məsafələr daha geniş ola bilər. Əkindən dərhal sonra yağışdırma suvarma tətbiq olunur və dekara 4000–6000 şitil əkilir. Saplaq kərəvizlərin istehsal üsulu kök kərəvizlərin istehsalından əsasən fərqlənmir. Tək fərq əkin sıxlığı və yarpaq saplaqlarının ağardılması üçün aparılan proseslərdədir. Saplaq kərəvizləri şaquli böyüdüyü üçün cərgələr arası 40–50 sm, cərgə daxili 25–30 sm olaraq əkilir. Həmçinin yarpaq saplaqları 25–30 sm boy aralığında olanda və işıq almaması üçün qara, işığı keçirməyən alüminium folqa, qara fotoşəkil kağızı və s. örtüklərlə sarılır. Əkin sıxlığı, sort xüsusiyyətləri və baxım şərtlərindən asılı olaraq dekardan 2500–3000 kq kök kərəvizi yığıla bilər. Saplaq kərəvizi olaraq dekardan 6–8 min dəstə saplaq kərəvizi əldə edilə bilər.
Kərəviz toxumu
Kərəviz bitkisinin yaratdığı toxumlar əslində bir növ meyvədir və bu toxumlar olduqca kiçikdir. Ən kiçik toxumlu tərəvəzlərdən biri kimi tanınır və özünəməxsus qoxuya malikdir. Bu qoxu toxumun tərkibindəki yağlardan qaynaqlanır. Hər min toxumun çəkisi 0.35–0.50 qram arasında dəyişir və bir qramda olan toxum sayı adətən 2000–3000 ədəd arasında yer alır. İdeal olaraq toxumların ən azı %75-nin cücərmə qabiliyyətinə malik olması hədəflənir. Toxumlar cücərmə xüsusiyyətini 4–6 il boyu qoruyur. Nəzarət olunan şəraitdə saxlanılan toxumlar isə adətən 15 il müddətində cücərmə qabiliyyətini qoruyur. Toxumların cücərə bilməsi üçün optimal temperatur aralığı 20–30 °C-dir və bu temperaturda cücərmə prosesi adətən 14–15 gün ərzində tamamlanır.
Kərəviz hansı ayda əkilir?
Yarpaq inkişafı baxımından zəngin sortlar mart ayında əkilmək üçün uyğun olduğu halda, daha zəif yarpaqlı sortlar aprelin ortalarında əkilə bilər. Yarpaq zənginliyi olan sortlar üçün ən uyğun əkin vaxtı adətən may ayının sonlarıdır. Bununla belə, may ayının əvvəlindən etibarən (10 may tarixinə qədər) əkin aparıla bilər. Qısa yarpaqlı və yüngül torpağa uyğun olan sortların ən yaxşı əkin vaxtı iyun ayıdır. Bu sortlar üçün ən gec əkin tarixi iyun ayının sonunu əhatə etməlidir.
Kərəvizin səpini necə həyata keçirilir?
Kərəviz istehsalı üçün istifadə olunan torpaq səpin və ya əkin öncəsi titizliklə hazırlanmalıdır. Bu səbəblə torpaq bir neçə dəfə dərindən şumlanaraq becərilməlidir. Gübrə verilməlidir. Toxum Seçimi: Keyfiyyətli və təzə kərəviz toxumları seçilməlidir. Toxumlar səpindən əvvəl uyğun şəkildə mühafizə edilməlidir. Səpin üçün ideal vaxt yaz aylarıdır. Səpin Məsafələri: Kök kərəvizlərində əkində cərgələr arası 50–60 sm, cərgə daxili isə 30–40 sm olmalıdır. Saplaq kərəvizləri şaquli böyüdüyü üçün cərgələr arası 40–50 sm, cərgə daxili 25–30 sm olaraq əkilir. Əkindən dərhal sonra yağışdırma suvarma tətbiq olunur. Toxum səpinindən 2 həftə sonra cücərmə prosesi başlayır və 4-cü həftənin sonunda tamamlanır.
Kərəviz Yetişdirilməsində Gübrələmə
Kərəviz üzvi maddəyə yüksək dərəcədə ehtiyac duyur. Torpaqdakı kifayət qədər üzvi maddə miqdarı məhsulun miqdarını və keyfiyyətini artırır. Yüngül quruluşlu torpaqlarda əkinçilik aparılırsa, üzvi gübrələmə böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bu növ torpaqlarda yaxşı məhsuldarlıq almaq üçün dekara 3–4 ton yaxşı yanmış peyin tətbiq olunmalıdır. Lakin peyin bitkinin böyüməsi və inkişafı üçün kifayət deyil. Kərəviz xüsusilə azot və kaliuma qarşı həris bir bitki olduğu üçün əkindən əvvəlki torpaq becərmə mərhələsində dekara 4:4:8 nisbətində (12 kq N, 12 kq P, 24 kq K) gübrə verilməlidir. Daha sonra bitkinin inkişafından asılı olaraq əkindən 1–2 ay sonra dekara 4 kq civarında saf azot əlavə edilərək gübrə tədarükü edilir. Kök kərəviz yetişdirilməsində də gübrələmə proqramı tətbiq olunmalıdır. Torpağın quruluşundan asılı olaraq qumlu və humuslu torpaqlarda 15–16 kq N/dekara verilməsi uyğun ola bilər. Ağır torpaqlarda isə bu nisbət 24 kq N/dekara qədər yüksəlməlidir.
Kərəviz Yetişdirilməsində Suvarma
Kərəviz suyu sevən bir bitkidir. Suyun məhdud olduğu bölgələrdə yetişməsi gecikir və bu vəziyyət məhsul miqdarının azalmasına səbəb ola bilər. Yumrular istənilən ölçüyə çatmır. Torpaqda su tutumu %80-i keçməməlidir, əks halda artıq su köklərdə çürümələrə səbəb ola bilər. Torpağın qrunt sularının səviyyəsi 60 sm-dən yüksək olmamalıdır. Əkindən sonra bitkinin su ehtiyacı müntəzəm olaraq qarşılanmalıdır. Suyun kəsilməsi və ya qeyri-kafi verilməsi bitkinin böyüməsinə və tərəvəz kimi istifadə olunan hissələrin keyfiyyətinə mənfi təsir göstərə bilər. Həmçinin həddindən artıq suvarma və ya yağışlı bölgələrdə yetişdirilən kərəvizlərdə pas xəstəliyi görülə bilər. Pas xəstəliyi məhsulun bazar dəyərini azaltmaqla yanaşı kök inkişafına da mənfi təsir göstərir.
Kərəviz Yetişdirilməsində Məhsul Yığımı və Saxlanması
Yığılmış bir kərəviz aşağıdakı meyarlara uyğun olmalıdır:
- Bütövlük: Kərəviz bütöv olmalıdır. (Saplaq kərəvizin üst hissəsi çıxarılmış ola bilər.)
- Sağlamlıq: Kök kərəviz çürüməmiş, xarab olmamış və istehlaka uyğun vəziyyətdə olmalıdır.
- Təmizlik: Kərəviz gözlə görünən kənar maddə ehtiva etməməli və təmiz olmalıdır.
- Təravətlilik: Kərəviz təzə görünümlü olmalıdır.
- Zərərsizlik: Həşərat və həşərat zədələri ehtiva etməməlidir.
- Şaxta Zərəri: Şaxta zərəri olmamalıdır.
- Tekstura: Kərəviz bərk və sıx quruluşa malik olmalıdır.
- Zoğsuzluq: Yan və çiçək zoğu verməmiş olmalıdır.
- Liflənməmə: Kərəviz liflənməmiş olmalıdır.
- Qoxu və Dad: Kərəvizdə kənar qoxu və/və ya dad olmamalıdır.
- Nəmlik: Anormal xarici səth nəmliyi olmamalıdır.
- Saplaq Kərəviz Xüsusunda: Saplaq kərəvizlərində əsas kök yaxşıca təmizlənmiş olmalı və uzunluğu 5 sm-i keçməməlidir.
Kök kərəviz saxlama üçün havalandırma sistemi və ya mexaniki soyutma sistemləri istifadə edilərək saxlanıla bilər. Optimal saxlama temperaturu 0-1°C arasındadır və bu şəraitdə kök kərəviz təxminən 5 ay müddətində saxlanıla bilər. Saxlama zamanı məhsulun yumşalması kimi problemlərin qarşısını almaq üçün effektiv havalandırma sistemi olmalıdır. Saxlamadan əvvəl kök kərəviz yuyulmamalıdır, çünki bu sağlam saxlama üçün vacibdir. Məhsulun tarlada hər hansı bir zərər görməməsi də uğurlu saxlama üçün nəzərə alınmalı olan digər faktordur. Böyük miqdardakı yığım çuğundur yığan maşın istifadə edilərək həyata keçirilə bilər. Həmçinin kərəvizlər əllə də yığıla bilər.
Kərəviz neçə gündə yığılır?
Kərəviz bitkiləri yerlərində minimum 16–24 həftə və maksimum 24–34 həftə müddətində yer tuturlar. Səpildikləri məkana görə erkən yetişən və ya gec yetişən növləri əkindən yığıma qədər keçən müddəti müəyyən edir.
Kərəviz Türkiyədə harada yetişir?
Kərəviz dünya miqyasında bir çox bölgədə yetişdirilə bilər. Amerika, Avropa, Avstraliya və Hindistan kərəvizin ana vətənləri hesab olunur. Aralıq dənizi və Orta Şərq mənşəli olan kərəviz bitkisi Aralıq dənizi hövzəsi, Avropa və Qafqaz bölgələrində təbii olaraq yetişir. Türkiyədə isə ən çox Aralıq dənizi bölgəsində yetişdirilməkdədir.
